Nước đi của VTV lần này liệu có phải là quá sai lầm hay không ? Vụ việc lần này, nạn nhân là đại diện cho chính họ, những con người trẻ. Chính vụ việc này đã đẩy sự hoài nghi lên tới đỉnh điểm.

Điều họ quan tâm có thể chưa phải là chính trị, nhưng lại chính là đòi "thực thi công lý". Đây là điểm mấu chốt, khi không thể che dấu được nữa, việc che đậy, bẻ cong sự thật càng khiến nó trơ trẽn. Càng khiến công lý chẳng khác gì trò hề.

Thực chất niềm tin vào công bằng, pháp luật tại việt nam vốn luôn lung lay. Sự không chắc chắn đó nay đã là điều chắc chắn. Một xã hội bất ổn.

Sau sự việc lần này có thể tất cả sự thật không được phanh phui, nhưng đủ nhóm lên ngọn lửa nghi ngờ.

​

Dạo này cũng nhiều drama không hết luôn, vừa ăn vừa xem

Thấy video này nổi nên và tranh cãi khá gắt giữa cộng đồng fan đá bóng và cộng đồng fan kpop, thậm chí một số người còn cho rằng nó liên quan đến nam quyền độc hại hay định kiến giới.

Giải thích vì sao bạn cringe:

Con người là loài xã hội nên não bộ rất nhạy cảm với những "lỗi xã hội" (social faux pas) như một tín hiệu cảnh báo "đừng làm vậy kẻo bị đánh giá xấu".

Trong trường hợp này, bạn thấy cringe vì đây là tín hiệu xã hội bất thường với bạn, nhưng tại hàn quốc lại có thể cho là bình thường với bộ phận người Hàn, cũng như với các fan của họ (xem nhiều thì tín hiệu xã hội lặp lại được coi là bình thường).

Đặc biệt trong trường hợp này thường hiếm khi bóng đá xuất hiện các vũ đạo kiểu kpop (tín hiệu xã hội bất thường). Giống như việc hành động kỳ lạ, dị trong một nhóm bạn, người trong gia đình nhưng lại được thể hiện ra trước đám đông. Đó là lý do vì sao một số trẻ em ngại ngùng khi cha mẹ chúng cư xử bên ngoài kỳ lạ bên ngoài, người lớn dùng slang của giới trẻ peak, rizz.. "Mommmm, Stoooopp, you make me embarrassed!" Đặc biệt là với những đứa trẻ hay ngại, kém tự tin. Hay với các diễn viên diễn quá lố..

Giống như khi bạn thấy người đồng tính (nam cư xử giống nữ), weboo (cuồng Anime, nhật bản), fan kpop,Jpop (cuồng thần tượng), koreaboo (mê mọi thứ liên quan đến hàn quốc), cuồng bóng đá,... vân vân và mây mây.

Điều này cũng gây nên tâm lý kỳ thị khi não bộ cho rằng điều đó là không bình thường. Hãy tưởng tượng bạn thấy một người trần truồng và kêu lên "Eureka !", jep, gã này điên chắc luôn. Nhưng nếu anh ta ở một bãi biển dành cho người trần truồng, có lẽ không quá điên. Biết đâu lại là một thiên tài :/ ?

EUREKA!

Vậy có liên quan đến nam quyền độc hại hay kỳ thị giới hay không ? Có và không, tùy góc nhìn. Trước hết chúng ta luôn biết rằng con người là loài bất thường lại có các tiêu chuẩn chung với đầy mâu thuẫn. Thực tế đây là hiện tượng chồng chéo, cảm thấy cringe có thể bị cho là kỳ thị và một số kỳ thị lại cho rằng đó là cảm giác cringe. Việc quy kết quá sớm không phải là ý tưởng hay khi dẫn đến kết luận sai lầm. Một người không được định nghĩa chỉ qua một từ hay một cụm từ, kể cả những cụm từ ủng hộ anh ta hay phản đối anh ta. Và cả cộng đồng cũng thế

Không có chuẩn mực tuyệt đối, thay vì suy nghĩ rằng nó có khác chuẩn, hãy nghĩ rằng nó có ảnh hưởng tốt, xấu, hay gây hại hay không. Tôn trọng cá nhân, cảm xúc mình cũng như tôn trọng những cá nhân, cảm xúc khác.

"cha mẹ sinh con trời sinh tính", "trời sinh voi sinh cỏ", "lên voi xuống chó", "không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời", "cứ cố gắng là được", "có ăn có mặc là đủ", "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy", "cá không ăn muối cá lươn", "cái số nó vậy"..

Nếu bạn có cha mẹ 7x 8x, bạn hẳn ít nhiều nghe qua những câu nói trên từ cha mẹ mình, đặc biệt là cha mẹ miền bắc. Và tự hỏi vì sao họ có lối suy nghĩ đó và đôi khi cảm thấy khó chịu về cách hành xử từ lối nghĩ đó nhưng không thể diễn giải hoặc chỉ có thể mường tượng về thời kỳ gian khó của cha mẹ mình.

Chính hệ tư tưởng này tạo nên khoảng cách thế hệ cực lớn khiến cho việc thấu hiểu trở nên khó khăn. Hệ tư tưởng LY PHẬN (số phận của những chiếc ly).

Điểm xuất phát

Bạn hẳn đoán được câu chuyện bắt đầu từ đâu: Thời bao cấp.

Tem phiếu, sổ gạo, cơm độn, bo bo... đậm đặc nhất là 1975-1986 kinh tế sụp, lương thực thiếu, lạm phát cao.

Miền Bắc: Chế độ tem phiếu, sổ gạo và bao cấp đã tồn tại từ trước, khoảng cuối những năm 1950 và kéo dài suốt thời chiến.

Cả nước (sau 1975): Sau khi thống nhất, mô hình bao cấp được áp dụng ra toàn quốc. Giai đoạn 1975–1986 là thời kỳ mà hầu hết người Việt Nam ngày nay nói đến khi nhắc đến “thời bao cấp”.

Sinh ra trong thời kỳ thiếu thốn đủ thứ, thiếu ăn, thiếu dinh dưỡng và mọi thứ thiết yếu. Ảnh hưởng đến cách vận hành tư duy và lối suy nghĩ đầu tiên. Khi ai cũng như ai, nỗi đau được bình thường hóa, không thể thay đổi hoàn cảnh, chỉ có thể thay đổi cách nhìn nhận. Cảm xúc và nỗi đau được nội tâm hóa. Không biết ngày mai sẽ ra sao, mọi chuyện sẽ thế nào. Mất mát là điều xảy ra thường xuyên, nay đây mai đó và "sống chết có số".

Meaning-Making

Khi đau khổ diễn ra quá lâu và phổ biến, để không bị nghiền nát, con người tự gán cho nó cái ý nghĩa. Nhưng trái với việc gán ý nghĩa để tiếp tục sống (như liệu pháp ý nghĩa-logostherapy của viktor frankl), để bảo vệ cái tôi mong manh, đau khổ lại trở thành một thước đo phẩm giá, xây lên cái một tôi từ vũng bùn. "Tôi chịu đau khổ hơn nên tôi đáng kính hơn".

Tâm lý khan hiếm (Psychology of Scarcity)

Nghiên cứu của Sendhil Mullainathan (kinh tế học hành vi) và Eldar Shafir (tâm lý học). Cuốn sách của họ Scarcity: Why Having Too Little Means So Much (2013). Khan hiếm (tiền, thời gian, thức ăn, sự an toàn…) không chỉ là tình trạng thiếu thốn bên ngoài. Nó chiếm lấy tâm trí và làm thay đổi cách não bộ xử lý thông tin, ra quyết định và kiểm soát hành vi. Hoạt động theo hai cơ chế chính:

• Tunneling (đường hầm nhận thức) Khi thiếu thứ gì đó quan trọng, tâm trí tập trung hẹp vào thứ đang thiếu và bỏ qua gần như mọi thứ khác. Ví dụ: người thiếu tiền chỉ nghĩ đến khoản nợ hoặc bữa ăn sắp tới, ít khả năng suy nghĩ dài hạn về giáo dục con cái, sức khỏe, hay tích lũy.
• Bandwidth tax (thuế băng thông nhận thức) Khan hiếm “đánh thuế” lên năng lực nhận thức và khả năng kiểm soát điều hành (executive control). Nó làm giảm tạm thời:

1. Khả năng suy luận logic
2. Trí nhớ làm việc
3. Kiểm soát xung động
4. Khả năng lập kế hoạch dài hạn

Những đứa trẻ thiếu ăn, thiếu mặc, mong muốn của chúng đơn giản chỉ là một bữa no nê. Huống chi đây nên là tuổi ăn, tuổi học và không lo nghĩ. Với chúng "có ăn, có mặc là đủ" và sống cho đến ngày mai.

Giáo dục

Từ gia đình: Cha mẹ chúng cũng bận rộn kiếm sống, ít nhận được tình thương. Với gia đình đông anh chị em, lại càng ít hơn nữa. Phải gánh vác trách nhiệm từ sớm, áp lực khiến đứa trẻ phải trưởng thành sớm. Vì vậy những đứa trẻ trưởng thành sớm hơn thường được đánh giá cao hơn trong gia đình và xã hội, có thể hiểu trò chơi "ai trưởng thành hơn" bắt nguồn từ đâu. Sống vì gia đình, không có cơ hội được sống cho chính mình, chúng khao khát một ngày nào đó được sống cho bản thân nhưng khi ấy đã quá muộn. Chỉ đành nhờ con cái thực hiện ước mơ còn dang dở của mình.

Từ xã hội: Tư tưởng nho giáo đã cắm sâu vào gốc rễ. Con cái phải vâng lời cha mẹ, phải làm tròn đạo hiếu, không có quyền quyết định số phận mình, dù cho người con gái bị gả cho người đàn ông cô ấy không yêu hay người con trai bị đày đi xa xứ. Con gái đến tuổi lấy chồng, con trai đến tuổi làm công.

Từ trường học: vì dân vì nước, vì hàng xóm láng giềng. Từ lâu, chủ nghĩa tập thể đã tồn tại từ rất sớm tại châu á, trái với châu âu là chủ nghĩa cá nhân. Phải luôn ưu tiên lợi ích của tập thể trên cá nhân, tạo nên một cái tôi-cộng đồng. Cần sự công nhận từ cộng đồng, khao khát sự ngưỡng mộ từ tập thể, cần phải giữ thể diện.

• Mối liên hệ với tính ái kỷ: Quan điểm phổ biến trước đây cho rằng ái kỷ (đặc biệt dạng grandiosity – tự cao, cần được ngưỡng mộ, thiếu đồng cảm) gắn chặt với chủ nghĩa cá nhân. Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây thách thức giả định này. Một nghiên cứu quy mô lớn của Fatfouta và cộng sự (2021) trên năm khu vực thế giới cho thấy người từ nền văn hóa tập thể hơn (châu Á và châu Phi) báo cáo mức cao hơn ở một số khía cạnh của ái kỷ (Leadership/Authority và Grandiose Exhibitionism) so với người từ nền văn hóa cá nhân chủ nghĩa (Mỹ, châu Âu, Úc/Châu Đại Dương). Q
• Ái kỷ không biến mất trong môi trường tập thể, mà thường biểu hiện khác đi:

1. Ái kỷ cộng đồng (Communal narcissism) Tự cao và cần được ngưỡng mộ thông qua vai trò “người tốt của tập thể” – tin mình là người hy sinh, giúp đỡ, đạo đức nhất vì nhóm.
2. Ái kỷ gắn thứ bậc & thể diện Bảo vệ địa vị, đòi hỏi tôn trọng tuyệt đối, dễ nổi giận khi “mất mặt”; hành vi kiểm soát thường được biện minh bằng “vì tập thể” hoặc “vì truyền thống”.
3. Ái kỷ che giấu (Vulnerable/Covert) Bề ngoài áp lực phải khiêm tốn, nhưng bên trong nhạy cảm, dễ tổn thương, vừa tự ti vừa cảm thấy mình đặc biệt nhưng bị hiểu lầm; gắn với áp lực phải hòa hợp.
4. Ái kỷ tập thể (Collective narcissism) Phóng đại sự vĩ đại của nhóm mình (gia đình, dân tộc, tổ chức), dễ bị xúc phạm khi nhóm bị chỉ trích và sẵn sàng bảo vệ nhóm bằng mọi giá.

Điều này là dễ hiểu khi phải sống vì người khác mà không phải cho bản thân mình, khao khát vì bản thân sẽ bị kìm nén và phóng đại khi thời điểm cho phép, mong muốn và áp đặt suy nghĩ của mình lên người khác (thường là với những người yếu thế hơn là con cái). Dần dần có xu hướng ái kỷ mạnh mẽ. Điều này tạo nên một vòng lặp thế hệ với những bi thương.

Sự cộng hưởng

Tâm lý khan hiếm khiến cho việc suy nghĩ logic và dài hạn giảm, khiến cho việc nhồi nhét những tư tưởng độc hại trở nên dễ dàng hơn đặc biệt là với những đứa trẻ. Càng khiến cho những tư tưởng khác đến từ tuyên truyền của đảng cầm quyền càng dễ thao túng. Giáo dục đạo đức-tư tưởng chính trị rất nặng, "làm người xã hội chủ nghĩa":

Cần kiệm, liêm chính, chí công vô tư.

Chịu thương chịu khó, tự lực cánh sinh.

Lao động là vinh quang.

Không ngại gian khổ, không ỷ lại.

Tập thể trên cá nhân.

Nhân vật điển hình là người nghèo khó nhưng nghị lực, người công nhân, nông dân chịu cực, chiến sĩ hy sinh. Thành công được kể theo công thức: “nhờ ý chí + chịu khó + trung thành với lý tưởng”. Giáo dục tư tưởng, các giá trị nho giáo được tận dụng thành phẩm chất của người công dân tốt.

Tư duy định mệnh (Fatalistic thinking)

Ngày mai tôi phải sống như nào ? Đói nghèo, bệnh tật, cái chết và chiến tranh ? Những thứ đó tôi có thể đoán ra được sao ? Cuộc đời thật vô thường.

Khi phải đối mặt với đau khổ và bất công quá nhiều, nhìn nhận nó như điều được sắp đặt dễ dàng chấp nhận hơn về mặt tâm lý. "ông bà, cha mẹ, anh chị đi rồi sao ? Có lẽ đó là cái số". Bình thản trước cái đau, hay là vì quá đau ?

Tin rằng mọi thứ đã được sắp đặt. Không còn khả năng lập kế hoạch dài hạn. Vì vậy khi có con cái, không có khả năng lập kế hoạch dài hạn cho con, và khi sự kiện ập đến, chỉ có thể tiếp tục cho rằng là tại số "mình đã dạy con rồi, còn lại là tại số". Nhưng sự lay động của tâm trí, tại nơi sâu của tâm hồn biết rằng đó là lỗi của mình vì không chuẩn bị kỹ, việc thừa nhận nó mang cảm giác tội lỗi. Để tránh tổn thương, lựa chọn trốn tránh trách nhiệm, lựa chọn tránh đối diện với sự thật tàn khốc này. "Tôi đã để nó phải khổ".

Một trong những biểu hiện của tư duy định mệnh và hư vô là "tôi không còn lựa chọn nào khác", "chỉ còn cách đó"

Thời kỳ đổi mới

Đổi Mới (1986) là bước ngoặt thể chế: chuyển từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường định hướng XHCN. Đất đai, nhà cửa, buôn bán tư nhân dần có giá trị thị trường, nhiều người tại thời điểm này chịu khó mà khá lên nhanh. Nhưng không hề biết rằng là nhờ sự chuyển đổi mà cho lại rằng là nhờ chăm chỉ. Vì không quy kết chính xác, khiến suy nghĩ "chăm chỉ là được" lại càng chắc chắn hơn. Bởi tại thời điểm đó, phần đông mọi người vẫn luôn làm việc vất vả, giáo dục dạy như thế, xã hội dạy như thế, cha mẹ dạy như thế nên có lẽ là như thế.. Nhưng các trường hợp khác (chăm chỉ nhưng không đạt kết quả tốt) bị loại bỏ, bởi thiên kiến sống sót "có thể đổ là tại số".

Kết

Ngày nay các tư tưởng đó phần nào còn tiếp tục được lưu và kẹt lại. Nhưng chính thế hệ cũ cũng phần nào dần nhận ra. Là thế hệ tiếp nối, tiếp nhận tri thức hơn, ta có thể hiểu và kết nối hơn. Nỗi đau được truyền cho chúng ta, nhưng nó sẽ dừng tại đây. Đó là lý do vì sao thế hệ chúng ta được gọi là thế hệ chữa lành.

Nếu bạn có cha mẹ như thế, hẳn bạn đã chịu tổn thương rất nhiều. Họ cũng như ta và ta cũng như họ. Càng lớn ta càng thấy mình là một đứa trẻ và họ cũng thế. Mong rằng bạn có thể hiểu họ hơn, và giúp họ hiểu họ hơn qua những dòng chữ này.

With love