Metoda na Jezuska, czyli stary numer w nowym opakowaniu. Jak ewoluują nasze mitologie
Gdyby spisać historię kontaktów człowieka z tym, co nieznane, okazałoby się, że od tysiącleci wałkujemy dokładnie ten sam scenariusz. Zmieniają się tylko scenografia, kostiumy i język, którym próbujemy opisać to samo pragnienie: dotknięcia czegoś, co wykracza poza nasz ciasny, materialny świat.
Patrząc na opowieść o chrześcijaństwie z perspektywy kulturowej, trzeba przyznać jedno: koncepcja Boga, który przywdziewa ludzkie ciało, schodzi na ziemię i jada z ludźmi chleb, to wcale nie był żaden rewolucyjny zwrot akcji. To po prostu kolejny etap bardzo długiej ewolucji – coś na kształt starożytnego kontaktu trzeciego stopnia.
Świetnie widać to w popkulturze i ekranizacjach klasyki, choćby w Odysei. Kiedy na ekranie pojawia się Atena, rzadko objawia się w pełnym, oślepiającym blasku swojej boskości. Zamiast tego przyjmuje ludzką postać – staje się Mentorem, Mentesem albo przypadkowym przechodniem. Przechadza się wśród ludzi, szepcze sugestie do ucha, podpowiada decyzje i pociąga za sznurki z ukrycia. Grecy i Rzymianie doskonale znali pojęcie teoksenii. Zeus z Hermesem lubili wkładać łachmaniarskie szaty, pukać do drzwi śmiertelników i sprawdzać, kto ich przyjmie, a w Indiach koncept Avatāra działał od wieków. Bóg w ludzkiej skórze był dla starożytnych konceptem absolutnie naturalnym.
> Chrystus między ludźmi nie był jakimś rewolucyjnym know-how, tylko sprawdzonym „modelem subskrypcyjnym”, dobrze już znanym sposobem na zdobycie trochę kaski od tych, którzy dadzą się wprowadzić w ten „ekosystem”.
Co ciekawe, ta historia wcale nie zatrzymała się dwa tysiące lat temu. Mechanizm ewoluował dalej:
- Od fizycznego gościa do wizji: W średniowieczu Bóg przestał chodzić w sandałach po ziemi na stałe. Zastąpiły go krótkie, efemeryczne objawienia – postaci na chmurach czy komunikaty przekazywane dzieciom w Lourdes i Fatimie.
- Od wizji do głosu w głowie: Oświecenie i protestantyzm przeniosły ten kontakt jeszcze głębiej – w przestrzeń sumienia i indywidualnego doświadczenia.
- Od głosu do technologii: W XX i XXI wieku, gdy nauka zdemistyfikowała niebo, dawny Bóg w ludzkiej postaci błyskawicznie przebrał się w kombinezon przybysza z obcej galaktyki albo twórcy programu w teorii symulacji.
Można powiedzieć, że to jest taki never-ending rebranding tego samego zjawiska. W dobie sztucznej inteligencji i algorytmów znów szukamy „bóstwa z ludzką twarzą”. Interfejsy generatywne mówią do nas ludzkim głosem, odpowiadają empatycznie i udają bliskiego doradcę – dokładnie tak, jak Atena udawała Mentora.
Dlaczego ten sam schemat działa od tysiącleci? I tu dochodzimy do najciekawszego wątku: naszej potężnej, niemal ewolucyjnej skłonności do podążania za autorytetem z zewnątrz i... bycia manipulowanymi.
Ludzki umysł nie znosi próżni. Mamy organiczną potrzebę wierzyć, że istnieje ktoś wyżej – ktoś, kto zna odpowiedzi, ma plan i zwolni nas z ciężaru pełnej odpowiedzialności za nasz los. Niezależnie od tego, czy obietnicę zbawienia lub prowadzenia składa antyczne bóstwo w przebraniu, wędrowny kaznodzieja, lider sekty ufonautów, czy cyfrowy asystent w smartfonie – mechanizm psychologiczny jest identyczny.
Dajemy sobą manipulować, bo obietnica „kontaktu” daje poczucie bezpieczeństwa. Łatwiej uwierzyć, że potężna siła schodzi do nas w znanej, ludzkiej postaci, by podać nam dłoń, niż pogodzić się z myślą, że na tym wielkim kosmicznym pustkowiu jesteśmy zdani wyłącznie na siebie, a rządzą tu nie bogowie, tylko kupka super bogatych psycholi, żeby nie wymieniać nazwisk.
I chyba właśnie dlatego ten stary numer wciąż sprzedaje się tak doskonale.