u/Ava166

زمانی کوردی:

١. کرمانجیی سەروو

٢. کرمانجیی ناوین

٣. کرمانجیی خواروو

٤. گۆران

کرمانجیی سەروو:

بایەزیدی

هەکاری

بۆتانی

شەمدینانی

بادینانی

زاری ڕۆژاوا

کرمانجیی ناوین:

موکری

سلێمانی

ئەردەڵانی

گەرمیانی

سۆرانی

کرمانجیی خوراوو:

لوڕیی ڕەسەن

فەیلی

لەکی

کەڵهوڕی

مامەسەنی

کۆهگڵۆ

گۆران:

گۆرانی

هەورامانی

باجەڵانی

زازا

دیالێکتی کرمانجیی سەروو(باکوور):

ئەم دیالێکتە، لە هەموو دیالێکتەکانی تری زمانی کوردی، فراوانتر و زۆرترە؛ چونکە کوردەکانی باکووری کوردستان:

(پارێزگاکانی بایەزیدی، وان، جۆلەمێرگ، سیرت، مووش، ماردین، دیاربەکر، خەرپووت، ئەدیابان، غازیان‌تەپپە، بەشەکانی خۆرهەڵاتی پارێزگای مەرەش و سیواس و بەشەکانی باشووری پارێزگای ئەرزەرۆم و قارس)، هەموو بەم دیالێکتە دەدوێن.

ئەم زارە، بنزارەکانی بەو شێوەیەن:

1-بایەزیدی: دەکەونە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان

2-هەکاری: دەکەونە باشوور و باشووری ڕۆژاوای دەریاچەی وان

3-بۆتانی: دەکەونە دەوروبەری دۆڵی بۆتان و شاری سیعرت و ئەرتووش و جزیرە و دیاربەکر(ئامەد)

4-شەمدینانی: گۆشەکەی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و ڕۆژهەڵاتی زێی ژووروو و ناوچەکانی نزیک بەو زێیە لە ئێران

5-بادینانی: پارێزگای دهۆک و قەزاکانی ئامێدی و زێبار و سنجان و شێخان و ئاکرێ دەگرێتەوە

6-بەشەدیالێکتی ڕۆژاوا: خەرپووت و ئۆرفە و عەفرین و مەرعەش دەگرێتەوە

دیالێکتی کرمانجیی ناوین(ناوەڕاست):

ئەو دیالێکتە، پێنج شێوەزاری ناوچەیی دەگرێتەوە

1-موکری: مەڵبەندەکانی شنۆ، نەغەدە، میاندواو، سایین‌قەڵا، سەقز، بۆکان، بانە، سەردەشت، پیرانشار و مەهاباد دەگرێتەوە. شاری مەهاباد، ناوجەرگەی ئەم بنزارەیە.

2-سۆرانی: قەزای زێباری لێ دەر چێ، هەموو پارێزگای هەولێر دەگرێتەوە. شاری هەولێر، ناوجەرگەی ئەم بنزارەیە.

3-ئەردەڵانی: مەڵبەندەکانی سنە، بیجاڕ، کەنگەوەر، ڕوانسەر، باکووری ناوچەکانی جوانڕۆ لە کوردستانی ڕۆژهەڵات، وە لە کوردستانی باشوور، قەزای قەڵادزێ دەگرێتەوە.

شاری سنە ناوجەرگەی ئەو بنزارەیە.

4-سلێمانی: شاری سلێمانی، ناوجەرگەیەتی و هەموو پارێزگای سلێمانی جگە لە قەزای قەڵادزێ دەگرێتەوە. هەروەها هەندێ ناوچەی قەزای خانەقینیش دەگرێتەوە.

5-گەرمیانی: ئەو بنزارە، جیاوازییەکی ئەوتۆی لەگەڵ بنزاری سلێمانی نییە و لەگەڵ ئەوەشدا بە شێوەزارێک دادەنرێت! هەموو ناوچەکانی کفری، قەرەتەپە، کەرکووک، دوزخورماتوو و شوان، لە باشووری کوردستان دەگرێتەوە.

دیالێکتی کرمانجیی خواروو:

ئەو دیالێکتە، چەند شێوەزارێک دەگرێتەوە:

1-لەکی: ئەو شێوەزارە، کوردەکانی پێشکۆی لوڕستانی پێ دەدوێن، تیرەکانیشی بریتین لە(خاجەوەند، عەبدولمالیکی، ناداوەند، شۆجا، کاتاوەند، دەلفان، سەلسەلە، پیرانوەند)

2-بەختیاری: بەختیاری دوو بەشن، (هفت لنگ) واتە (حەوت‌هۆز) کە لە ناوچەکانی ئاولێژی ڕووباری گارۆندا دەژین. (چوار لنگ) واتە (چوارهۆز) کە لە ناوچەی نێوان ڕووباری گارۆن و ڕووباری زالکیدا نیشتەجێن.

3-مامەسەنی: ناوی ئەو شێوەزارە لە (محەممەدحەسەن)ی باپیرەگەورەی مامەسەنییەکانەوە وەرگیراوە کە بریتین لە (بەکشی، جاوی و ڕۆستەمی)

4-کۆهگڵۆ: ئەو لقە لە باشووری ناوچەکانی بەختیارییەوە و لە دەوروبەری کێوی دنیا و چاوگەکانی ڕووباری چەراهییەوە دەست پێ دەکات تا ڕامهورموز و بەهبەهان و کزەیروون، دوو کۆمەڵەن:

کۆمەڵەی پشتی کۆ

کۆمەڵەی ژێرکۆ

5-کەڵهوڕی: ئەم شێوەزارە مەڵبەندی کرماشان و ئیلام دەگرێتەوە و لە سەرەوەی مەڵبەندی فەیلی و خوارەوەی مەڵبەندی گۆرانە.

دیالێکتی گۆران:

ئەم دیالێکتە لە باکووری ڕێگای نێوان قەسری شیرین-کرماشان دەست پێ دەکا، بەرەو شاخەکانی هەورامان، هەروەها لە سەرچاوەکانی سیراوەنەوە بەرەو خۆرهەڵات دەگرێتەوە تا کرماشان.

ئەم دیالێکتە پێک دێ لەو بنزارانە:

1-گۆرانیی ڕەسەن: دانیشتووانی ناوچەکانی (کرند، زەهاو، جوانڕۆ) لە کوردستانی ڕۆژهەڵات قسەی پێ دەکەن، هەروەها لە کوردستانی باشوور هەندێ کاکەیی داقوق و تیرەی زەنگەنەی نزیک کفری و قادرکەرەم  سیامەنسووری سەر بە ناوچەی لەیلان قسەی پێ دەکەن

2-هەورامانی: دانیشتووەکانی شاخەکانی هەورامان و پاوە و پڵنگان دەگرێتەوە. هەورامیش دوو بەشن! بەشی لهۆنیان لە ڕۆژاوای ڕیزەشاخەکانی هەورامان، واتە دەکەوێتە باشووری کوردستان، بەشی دووەمیان هەورامانی (تەخت) کە دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی شاخەکانی هەورامان واتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

3-باجەڵانی: ئەو شێوەزارە، پرشوبڵاوە. هەندێک لە بامووری ڕۆژهەڵاتی شاری موسڵ پێ دەدوێن کە پێیان دەوترێ (شەبەک)، بەشێکیش لە زەهاو و لە باکووری لوڕستان و نزیک خانەقین و قۆرەتوو هۆرین و شێخان پێی دەدوێن

4-زازا: ئەم لقەدیالێکتە ناوچەکەی دەکەوێتە کوردستانی باکوور، کە کەوتووەتە نێوان ناوچەکانی ئەرزەرۆم-مووش-خەرپووت-ئەرزەنجان. کەواتە ئەوانە دەکەونە ناوچەی دەرسیمەوە

"زمانی زگماکی؛ ئاڵای شەکاوەی شوناسی نەتەوەیی و بەیداخی بەرزی خۆیی و سەربەرزی

hak

زمانی کوردی یەکێکە لە زمانە هەرە دەوڵەمەندەکان لە ڕووی وشەسازییەوە، بەڵام سەرەڕای بوونی دەیان فەرهەنگی بەپیت، هێشتا ژمارەیەکی زۆر وشەی ڕەسەن لە دەرەوەی فەرهەنگەکان ماونەتەوە و بەکارناهێنرێن. کێشەکە کاتێک قوڵتر دەبێتەوە کە وشە بیانییەکان دەبنە جێگرەوەی وشە جوان و بەهێزە کوردییەکان، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەوە بین کە وشە کوردییەکە لە ڕووی واتاوە چەند لە وشە بێگانەکان دەوڵەمەندترن و زۆر جار دێرین تر.

کێشەی وەرگرتنی وشەی بێگانە

وەک تێڕوانینێکی زمانەوانی، من لەگەڵ ئەوەدام کە وەرگرتنی وشەی بێگانە دیاردەیەکی سروشتیی زمانە و کارێکی ئاساییە، بە مەرجێک ئەو وشەیە لە زمانی خۆماندا نەبێت و پێویستییەک بۆ گواستنەوەی چەمکەکە هەبێت. بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە هەندێک جار وشەی بێگانە دەبێتە جێگرەوەی وشەیەکی دێرینی کوردی.

بۆ نموونە؛ وشەی "زێڕ" زیاتر لە ٢٦٠٠ ساڵە بە بەڵگەوە لە زمانی کوردیدا بەکاردێت. کەچی بەداخەوە، ئەمڕۆ لە میدیاکان و تەنانەت لە قسەی ڕۆژانەشدا، وشەی تورکیی "ئاڵتوون" لە جێی زێڕ بەکاردەهێنرێت. بەو جۆرە لەبری (نەوەی زێڕین) کە نزیکی سێ هەزار ساڵ لەمەوبەریش لە کوردستان خەڵک لە ماناکەی گەیشتووە، کەچی ئەمڕۆ دەڵێین (جیلی ئاڵتونی) کە دوو وشەکە، یەکیان عەرەبی و ئەوی تر تورکین. ئەگەر ئێمە وشەی "زێڕ" و "نەوە" مان نەبوایە، وەرگرتنی وشەیەکی بیانی ئاسایی بوو. بەڵام کە وشەیەکی ڕەسەن و دێرینی خۆمانمان هەبێت، بەکارنەهێنانی و پەنابردن بۆ وشەی بێگانە، بێڕێزییە بەرامبەر بە زمانەکەمان و پشتگوێخستنیەتی. هەمان حاڵەت بۆ وشەی "پلیکانە" ڕاستە، کە بە هەڵە وشەی تورکیی "قادرمە/قاڵدرمە" ی لە جێ دانراوە.

"مروەژی"؛ داهێنانێکی دێرینی کوردی

لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی Recycling بۆ بەکارهێنانەوەی شتەکان بەکاردێت. ئەم وشەیە لە ئینگلیزیدا نوێیە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٥، کە لە دوو بەش پێک هاتووە: Re (پێشگری دووبارەکردنەوە) و Cycling (سوڕانەوە). عەرەبیش ڕێک وشە ئنگلیزییەکەیان وەرگێڕاوە بۆ زمانی خۆیان و دەڵێن (إعادة تدوير) واتە 'دووبارە سوڕانەوە'. واتە لە هەردوو زماندا وشەکە نوێیە و پشێتر نەبووە و سەردەم فەرزت دروستکردنی کردووە.

سەرەڕای ئەوەی کە ئەمڕۆ ئەو وشە ئنگلیزییە بەکاردەهێنین، زمانی کوردی وشەیەکی دێرین و ڕەسەنی هەیە کە هەمان ئەو واتایە دەبەخشێت، بەڵام وشە کوردییەکە بە قوڵاییەکی فەلسەفی و زمانەوانیی زۆر زیاترەوە؛ ئەویش وشەی "مروەژی" یە.

ئەم وشەیە لەنێو بەساڵاچوواندا ماوەتەوە، بۆ نموونە کاتێک جلی خوریی کۆن هەڵدەوەشێنرێتەوە بۆ ئەوەی دووبارە بەکاربهێنرێتەوە و شتی نوێێ لێ دروست بکرێت، پێی دەگوترێت "مروەژی کردن ". وشەکە لە ڕووی پێکهاتەناسییەوە بریتییە لە:

• مر: لە ڕەگی «مردن» (کە لە زمانی پرۆتۆ-هندۆئەوروپی بە شێوەی *mer- تۆمار کراوە).

• ژی: لە ڕەگی «ژیان» (کە لە سۆمەریدا بە شێوەی "زی" (zi) " بۆ ژیان و زیندووبوونەوە بەکارهاتووە.

مێژووی سەرەتای بەکارهێنانی نازانرێت بەڵام بەپێی ئەوەی کە یەکێکیان تۆماری پرۆتۆیە و ئەوی تریان سۆمەری، دەشێت تەمەنی نزیکی ٥٠٠٠ ساڵ بێت وەک ئەگەر نەک بەڵگە.

بەو جۆرە، "مروەژی" بە واتای "زیندووکردنەوەی مردوو" دێت. لە کاتێکدا ئینگلیزی تەنها باس لە "دووبارە سوڕانەوە" دەکات و وشەیەکی نوێیە، زمانی کوردی باس لە "زیندووکردنەوە" دەکات، کە ئەمە نیشانەی قوڵایی و دەوڵەمەندیی زمانی کوردییە لە بەکارهێنانی وشەدا.

بەدڵنیایی ئەم جۆرە وشانە بەڵگەی زیندووی دەوڵەمەندیی زمانی کوردین و من خۆم زۆر بەم وشەیە سەرسامم و چێژ وەردەگرم لە بەکارهێنانی. هیوادارم مروەژی و هاوشێوەکانی بخرێنە ناو فەرهەنگە کوردییەکانەوە، تاوەکو نەک تەنها وەک بەشێک لە فەرهەنگی زارەکی بمێنێتەوە، بەڵکو لە نووسین و میدیاشدا جێگەی خۆی بگرێت و ڕێگری بکرێت لە فەوتانی ئەم سامانە زمانەوانییە.

سۆران حەمەڕەش

تێبیبنی:

چیرۆکی پەیداکردنی وشەکە مایەی سەرنجە. شۆفێرێکی بەڕێز هەیە بە ناوی کاک ئاودیڕ، بۆ هەر چالایەکی فەرهەنگی شارەکان بچم، ئەو دەمبات. لە یەکێک لە گەشتەکاندا گووتی مامۆستا وشەیەکی تایبەتم وەرگرتووە و دەمەوێت چیرۆکەکەیت بۆ بگێڕمەوە. وشەکەی لە گەشتێکدا لە کاک یاسین ئافتاوی هاوڕێم وەرگرتبوو کە چیرۆکەکەی بۆ گێڕابووەوە. کە کەسێک لە شارباژێر نەنکی بینیبوو جلی خوری کۆنی هەڵوەشاندۆتەوە و کوڕەکە گوتبووی ئەوە چی دەکەیت. ئەوەیش گوتبووی مروەژی دەکەم. کاتێک کە کاک یاسین ئافتاوم بینی، گووتی ڕاستە و لە هاوڕێیەکی وەریگرتووە و پێم گووت بەو وشەیە زۆر سەرسامم، دەیکەمە نووسێنێک، بە هیوای بڵاوبوونەوەی وشەکە. سوپاس بۆ هەردووکیان!

English translation:

An Ancient Kurdish Word for the English "Recycling"

The Kurdish language is one of the richest languages in terms of morphology and word formation. However, despite the existence of dozens of rich dictionaries, a large number of authentic words remain outside these lexicons and go unused. The problem deepens when foreign words replace beautiful, powerful Kurdish terms without us realizing that the Kurdish equivalents are often richer in meaning and far older.

The Issue with Adopting Foreign Words

From a linguistic perspective, I believe that adopting foreign words is a natural phenomenon, provided that our own language lacks a word for that specific concept. However, the issue arises when a foreign word replaces an existing, ancient Kurdish one.

For example, the word Zêr (Gold) has been documented in Kurdish for over 2,600 years. Yet, unfortunately, in today’s media and daily speech, the Turkish word Altun is often used instead. We see phrases like "Jili Altuni" (Golden Generation), where both words—Jil (Arabic) and Altun (Turkish)—are foreign. Had we lacked the words Zêr (Gold) and Newe (Generation), borrowing would be normal. But when we possess an authentic, ancient vocabulary, abandoning it for foreign terms is a sign of disrespect and neglect toward our language. The same applies to Plîkane (Stairs/Steps), which is mistakenly being replaced by the Turkish Qadirma.

"Mruazhy": An Ancient Kurdish Innovation

In English, the word Recycling refers to the reuse of materials. This is a relatively new word in English, dating back to 1925, formed from Re- (again) and Cycling (to circle). Arabic followed suit by literally translating it to I'adat Tadwir (Repeating the rotation). In both languages, the term is a modern creation necessitated by the era.

While we use the English loanword today, Kurdish possesses an ancient, authentic word that conveys the same meaning but with much greater philosophical and linguistic depth: Mruazhy (Mruazhî).

This word has survived among the elderly. For instance, when old wool clothing is unraveled to be reused for making something new, it is called **Mruazhy kirdin**. Etymologically, the word consists of:

Mr-: From the root *Mirdin* (To die), recorded in Proto-Indo-European as **mer-**.

-azhy: From the root Zhyan (To live/Life), which appears in Sumerian as zi (to live or resurrect).

While its exact origin date is unknown, the fact that one root is Proto-Indo-European and the other shares a link with Sumerian suggests it could be nearly 5,000 years old.

Thus, Mruazhy literally means “Resurrecting the dead."** While the English term merely speaks of "cycling again," the Kurdish term speaks of "bringing back to life." This is a testament to the depth and richness of the Kurdish language.

I am personally fascinated by this word and find great joy in using it. I hope *Mruazhy* and similar terms are integrated into Kurdish dictionaries so they don't just remain part of oral tradition, but take their rightful place in writing and media to prevent the loss of this linguistic wealth.

Soran Hamarash

Note on the word’s discovery:

The story of how this word was found is interesting. I have a driver named Kak Awder who takes me to cultural events. During one trip, he told me he had heard a unique word from a friend, Kak Yasin Aftaw. The story goes that someone in the Sharbažer region saw his grandmother unraveling old wool. When asked what she was doing, she replied, "I am doing *Mruazhy*." When I met Kak Yasin, he confirmed the story. I told him I was so impressed by the word that I would write about it in hopes of spreading its use. My thanks to both of them!