Bir Osmanlı Bürokratının Portresi: Kapriel Efendi
Kapriel Noradunkyan, 1852-1936
Osmanlı'nın son döneminde en üst bürokratik görevlerde bulunmuş ve imparatorluğun hakkını uluslararası hukuka ve antlaşmalar dayanarak sonuna kadar savunmaya gayret etmiş bir Üsküdarlı Ermeni. Türkçe, Ermenice, İngilizce, Fransızca ve İtalyanca olmak üzere 5 dil biliyor.
Paris'te Sorbonne Üniversitesi'nde hukuk eğitimi gördükten sonra Mekteb-i Hukuk-ı Şahane'de (Osmanlı Hukuk Okulu) hukuk dersleri vererek müderrislik (profesörlük) yapıyor.
1880'lerin ortasından Almanya'da, Fransa'da, Amerika'da ve Britanya'da dışişleri bakanlıklarında uluslararası hukuk büroları kurulurken (Almanya 1885, Britanya 1886, Fransa 1890, ABD 1891), hepsinden önce Osmanlı'da 1883'te Hariciye Nezareti (Dışişleri Bakanlığı) altında bir Hukuk Müşavirliği İstişare Odası (Hukuk Danışmanlığı Danışma Odası) kuruluyor.
Hukuk müşavirliği sırasında Osmanlı dışişlerinde ve içişlerinde karşılaştığı uluslararası diplomasi problemlerinden kapitülasyonların veya imtiyazların etrafından nasıl dolaşılacağı veya özerkleşmiş Lübnan ve Mısır'da Osmanlı haklarının nasıl savunulacağına kadar, hem Hariciye Nazırlığına hem de Şura-yı Devlet'e (bugünkü Danıştay) meselelerin uluslararası hukuka nasıl uydurulacağı ve karşılaşılacak problemler konusunda sayısız hukuki görüş bildiriyor. İlk başladığında Avrupalı hukuk uzmanlarının at koşturduğu bir alan olan İstişare Odası, kendisinin görev yaptığı süreçte Osmanlı tebaasından olan profesyonel uluslararası hukuk uzmanlarıyla dolu yetkin bir kuruma dönüşüyor.
Kurulan İstişare Odasında en yetkili olarak iki hukuk müşaviri (danışmanı), ve onların altında bir çok müdür ve muavin (asistan) istihdam ediliyor. Odanın ilk müşaviri ise Sadrazam Küçük Said Paşa'nın tavsiyesi ile hukuk müderrisliği yapan Kapriel Efendi. Yaklaşık on sene diğer hukuk müşaviri Carl Gescher ile çalıştıktan sonra, Gescher Alman İmparatorluğu tarafından Mısır'da Muhtelit Mahkemelere tayin ediliyor, yerine İbrahim Hakkı Paşa geliyor.
İbrahim Hakkı Paşa ile beraber uluslararası hukuk üzerine hem kamuya açık biçimde hem de kurum içi kullanım için bir çok eser kaleme alıyor. Kendisinin yazdığı dört ciltten oluşan Recueil d'actes Internationaux kitabı 1897-1903 yıllarında Paris'te yayımlanıyor, Osmanlı İmparatorluğu'nun taraf olduğu anlaşmalar ve hukuki düzenlemelerin derlemesi olan bu eser Avrupa'da da çokça okunuyor ve referans veriliyor.
Osmanlı'nın uluslararası konumunu ve toprak bütünlüğünü koruyabilmesi için uluslararası hukuku savunuyor, Büyük Güçler siyasetine bir alternatif olarak görüyor. Mevcut antlaşmaların hukukuna dayanarak Osmanlı'nın toprak iddialarını diplomatik alanda savunuyor, Avrupa devletleriyle eşit statüde kabul edilmesi için mücadele ediyor.
1908 Devrimi'nden sonra yerine Hrant Abro Bey atanıyor, kendisi nazırlıklara geçiriliyor ve Meclis-i Ayan'a (Osmanlı senatosu) üye seçiliyor. 1912-1913 yıllarında Hariciye Nazırı (dışişleri bakanı) olarak görev yapıyor.
1913'te İstanbul'dan ayrılarak Paris'e gidiyor ve 1915'te yıllarca sadıkane savunduğu imparatorluğun yönetimi İstanbul'daki aile mülklerini müsadere ediyor.
1922'de Lozan Antlaşması için görüşmelere katılıyor, lakin Ankara Hükümeti tarafında değil yıkılan imparatorluğun eski tebaası Ermeniler adına. Yeni kurulan Türkiye'nin içerisinde Ermenilerin de bir 'milli yurdu' olması talebini savunuyor.
Kaynak:
>Aime M. Genell, "The Well-Defended Domains: Eurocentric International Law and the Making of the Ottoman Office of Legal Counsel", 2020. Lale Can ve diğerlerinin editörlüğündeki The Subjects of Ottoman International Law kitabından.