u/Fun_Pizza6186

Beste vrienden van de Vaderlandse Historie,

Het is een vreemd gegeven. Maar hele delen van onze geschiedenis zijn vaak vergeten. Neem, bijvoorbeeld:

- De Slag bij Neerwinden, de meest bloedige slag uit de hele 17de eeuw gevochten door de Republiek. Totaal vergeten.

- De Slag bij Malplaquet, een bloedbad. Totaal vergeten.

- De Slag bij Kijkduin, met meer schepen dan Trafalgar, maar ja, de Britten verloren dus totaal vergeten.

- De Nederlandse inbreng bij Quatre-Bras en Waterloo: totaal vergeten, maar dankzij de Hollanders konden de geallieerden winnen.

- De Slag bij Ekeren: de Nederlandse infanterie als beste in de wereld.

- Dat Nederland ooit een Heilig Roomse Keizer heeft gehad.

- Hoe ongelooflijk belangrijk Willem III is geweest, maar ja, wie weet dat nog?

En de lijst gaat door en door.

Daarom vandaag een paar tips voor de liefhebbers om hier meer over te weten:

Boek 1: een heerlijk boek over Vergeten Veldslagen van ons land, waaronder over Lafelt, Neerwinden, Oudenaarde. Huh? Welke Vaderlandse Veldslagen? Juist, ja. Daarom: De Vergeten Veldslagen

Boek 2: een heerlijk boek over ons Bourgondisch verleden, met prachtige anekdotes en onze link met België: de Bourgondiërs

Serie 1: een waanzinnige serie over de 80-jarige oorlog, je zou willen dat je docent dat zo had kunnen vertellen: serie

Binnenkort zal ik weer over een veldslag schrijven. Of een Zeeslag. Kijkduin smaakte naar meer. Maar er zullen vast ook mensen zijn die graag zelf ook lezen/kijken. Dus voor die mensen: enjoy!

Zoals beloofd: de uitsmijters. Van de Slag bij Kijkduin was niet alleen een enorme strijd gewonnen door de Republiek, er zijn nog genoeg leuke willekeurige feitjes en weetjes te vertellen.

Kanonnen met een prijskaartje

Kanonnen waren ongelooflijk duur. Een fatsoenlijk bronzen kanon kostte al snel viermaal het jaarsalaris van een geschoolde ambachtsman. Het was dan ook enorm complex om zo’n kanon te maken en zowat alles moest met de hand gedaan worden. Niet het schip, maar de kanonnen waren dan ook het meest kostbaar.

Bij de slag bij Kijkduin werden zeven keer meer kanonnen gebruikt dan door het immense leger waarmee Napoleon Rusland binnenviel. Je kan je voorstellen dat de boekhouder nerveus keek naar de schepen die verloren gingen. De slag bij Kijkduin was dus niet alleen een zeeslag, maar ook een financiële slag.

Schepen veroverd door paarden? 

In januari 1795 lag de Nederlandse vloot in Nieuwediep, bij Den Helder. De winter was bijzonder streng geweest, zodat de schepen vastgevroren in het ijs lagen en je er zo heen kon lopen. Huzaren van de jonge Franse republiek arriveerden en na een kort onderhoud met commandant Reijntjes werd de Nederlandse vloot geweldloos overhandigd. 14 oorlogsschepen met honderden kanonnen vielen zo in vijandelijke handen. Het zou de enige keer zijn dat een vloot werd veroverd door de cavalerie.

De Ruyter

Ook buiten Nederland was de faam van Michiel de Ruyter groot. Toen hij op missie stierf, liet de Franse koning Lodewijk XIV saluutschoten afvuren als teken van zijn bewondering. In de Republiek kreeg hij een staatsbegrafenis. Zijn praalgraf in Amsterdam kan nog steeds bewonderd worden.

Voor de aanvoerder van de rouwstoet verliep de dag minder fijn. Hij moest de gehele stoet lang het harnas van De Ruyter dragen. Die zware last werd hem nog dezelfde dag fataal.  

Straffen
Op een schip was de discipline erg streng. Straffen waren dan ook normaal. Een van die straffen was spitsroeden lopen. De bemanning vormde twee rijen. Iedereen had een stuk touw en het slachtoffer moest tussen de rijen door lopen terwijl hij door iedereen geslagen werd.

Een andere zware straf was een ‘rondje vloot’. De overtreder werd vastgebonden in een sloep gezet en naar elk schip van de vloot geroeid. Bij elk schip kreeg het slachtoffer 24 zweepslagen te verduren. Een dokter controleerde of de gevangene niet stierf, want werkelijk elk schip moest aan de beurt komen.

De meest beruchte straf is ongetwijfeld kielhalen. Daarbij werd het slachtoffer vastgebonden en onder het schip doorgehaald. De schelpen die aan de onderkant van het schip zaten snijden dan het lichaam van het slachtoffer open.

Ach, ik kon het niet laten. Dus hup, we gaan verder. Maar Kijkduin zal dan toch echt later volgen, want de kinderen moeten eten. De Ruyter, waar blijf je?

Deel 2:

Voor Willem III moet het ook een gekke situatie zijn geweest. Niet alleen stond zijn Republiek aan de rand van de afgrond, maar de koning van Engeland, Karel II, was zijn schoonvader. De Britse admiraal Ruprecht was ook familie. Kortom, het was niet alleen een oorlog tussen naties, maar ook tussen families. En de Engelse tak van de familie besloot om in het offensief te gaan.

Twee keer probeerden de Fransen en Engelsen de Nederlandse vloot te verslaan, zonder succes. Kundig leiderschap van De Ruyter, een sterke defensieve positie, professioneel zeemanschap en een hoog moreel onder de Nederlandse troepen zorgden telkens voor de overwinning. En terwijl de vijand zich terugtrok naar de Theems om hun beschadigde vloot te herstellen, groeide het wantrouwen en de frictie tussen de Fransen en Engelsen. Beiden beschuldigen elkaar van afwachtendheid. Maar voorbij was de dreiging allerminst.

De landing van troepen mocht dan wel tijdelijk van de baan zijn en de vijandelijke vloot beschadigd, maar intact was ze nog wel. De vloot van de Republiek kon dus nog altijd in één klap vernietigd worden. Daarom besloot de Engelse admiraal Ruprecht om de vloot na de reparaties terug richting de Hollandse kust te navigeren. Wie weet kon hij Michiel de Ruyter verleiden om de slag op open water op te zoeken.

Groot was dan ook de paniek in het gewest Holland toen de Engelse vloot aan de horizon werd gezien. Van Hoek van Holland tot aan Texel liet Willem III alarm slaan, kanonnen en troepen aanvoeren. Duizenden boeren en burgers stonden zenuwachtig op de stranden om te kijken of de vijand er al was. Elk stipje aan de horizon kon betekenen dat de hel zou losbarsten. De kerk van Scheveningen werd zelfs gebombardeerd. De Engelsen waren ervan overtuigd dat de Nederlandse vloot wel moest reageren. Maar net zoals de vorige keer, bleef de Michiel de Ruyter vloot veilig in de wateren van Schoneveld, tot een bericht op 7 augustus alles veranderde. 

Willem III gaf Michiel de Ruyter de opdracht om de vijand aan te vallen. Niet alleen om definitief een einde te maken aan de maritieme dreiging, maar ook omdat er zich anders een ramp zou voltrekken. De Indische retourvloot werd namelijk elk moment thuis verwacht en die mocht onder geen beding in vijandelijke handen vallen. De schatkist had het al zwaar te verduren gehad door de oorlog en door de bezetting van een groot deel van de Republiek door Franse troepen. Als ook de retourvloot verloren zou gaan, riskeerde men dat de oorlog niet meer voortgezet kon worden. De specerijen waren broodnodig, nu meer dan ooit.

De Hoge Krijgsraad van de vloot aarzelde. Zij wisten dat de overmacht van de vijand groot was en dat als de slag verloren zou worden, waarschijnlijk de hele oorlog verloren zou zijn. Maar als de stadhouder en de Staten-Generaal het wensten, stond er niets anders op dan om daaraan te voldoen. En dus voer de ‘kleine hoop’ uit richting de vijand. De koers naar Kijkduin was ingezet.

 

Speciaal voor onze verloren held en MOD van deze sub: De Ruyter. Hij zal nu ergens bij de Medway zijn, denk ik, hoop ik, en om hem te eren vandaag de slag bij Kijkduin.

Want de Engelsen hebben wel hun Nelson en Trafalgar. Maar die Engelsen hebben een beperkte blik op de geschiedenis. Verder dan hun eigen historie komen ze verder niet. Want al voor Trafagalar was een slag minstens zo groot, zo niet groter en nog knapper! De Slag bij Kijkduin. Vandaag deel 1: de aanloop. Binnenkort: de daadwerkelijke strijd, met onder andere: een vete tussen een Tromp en een piraat, sterven in het harnas, de prijs van een kanon en het genie De Ruyter. En oh, ook nog de Hudson Bay. Geniet!

Aanloop naar de strijd

In 1672 werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden van vier kanten tegelijk aangevallen. Vanuit het zuiden door het immense leger van Lodewijk XIV, de Franse Zonnekoning. Uit het oosten kwamen de aartsbisschop van Keulen en de bisschop van Münster, bijgenaamd ‘Bommen Berend’. En vanuit zee werd de Republiek belegerd door de Engelse en de Franse vloot. Hoewel de waterlinie redding bracht en het Franse leger tegenhield, was de dreiging vanuit zee nog steeds groot.

 

Als de vijandelijke vloot erin zou slagen om de Nederlandse havens te blokkeren, zou de Republiek economisch gewurgd worden. Maar ook als de Engelsen de retourvloot uit Indië zouden kunnen veroveren, zou dat betekenen dat er te weinig geld in de staatskas vloeide om de oorlog voort te kunnen zetten. Daar kwam nog eens bij dat de mogelijkheid steeds bestond dat de Engelsen een leger van 6.000 man aan land zouden zetten. Zo zouden ze de waterlinie ontwijken en de Nederlandse troepen in de rug kunnen aanvallen. Kortom, de taak die was toebedeeld aan de Nederlandse vloot was van immens belang. Zonder de vloot was de Republiek reddeloos verloren.

Dat wist Michiel de Ruyter ook. In februari 1673 was hij benoemd tot luitenant-admiraal-generaal van de gecombineerde Nederlandse vloot. Omdat hij wist dat de gezamenlijke vloot van de Fransen en Engelsen veel groter zou zijn dan de Nederlandse vloot, had hij een list bedacht. Hij was van plan om het grootste gedeelte van de Engelse vloot te blokkeren door schepen te laten zinken in de Medway, de aanvaarroute van de Engelse vloot. Maar helaas voor Michiel de Ruyter en de Republiek was de Engelse vloot al uitgevaren. Snel trok De Ruyter zijn vloot terug naar de veiligheid van Schoneveld, aan de monding van de Schelde. 

De veiligheid van Schoneveld was in zekere zin een illusie. Al snel verscheen de gecombineerde vijandelijke vloot en Michiel de Ruyter zat vast in Zeeland. Hij kon geen kant op. Met 64 schepen tegen 86 vijandelijke schepen en de wind die vaak vanuit het westen kwam, leek de situatie hopeloos. Niet voor niets noemden de Nederlandse admiraals hun vloot dan ook de ‘kleine hoop’.

Wanneer de situatie op papier hopeloos lijkt, is er altijd de vrees voor een instortend moreel. Willem III, stadhouder in turbulente tijden, stuurde dan ook een boodschap om de moed erin te houden. De bemanning werd gewezen op het feit dat zij niet alleen het bastion van het vaderland waren, maar van het gehele christendom. Beloningen werden in het vooruitzicht gesteld voor iedereen die moed zou tonen tijdens de komende titanenstrijd.

Maar ook voor de potentiële lafaards had Willem een boodschap geschreven: ‘dengene die zich lafhertig en anders als een braaf soldaat en zeeman voor den vyand zal draagen, niets zo gevaarlyk zal zyn als de havenen van den Staat, daar hy niet zal kunnen ontgaan, noch de straffe hand van de Justitie, nochte de vloek en de haat van zijn medeburgers.’ Het belang van de slag was duidelijk. Iedereen stond op scherp.

En hopelijk jullie ook. Tot snel!

Tot nu toe: de Fransen waren op weg naar Maastricht om de belangrijke vestingstad te veroveren. Het Geallieerde leger, waaronder Nederlandse troepen, probeerde de Fransen te onderscheppen. Helaas voor de Nederlanders waren de Fransen sneller ter plaatse dan de Geallieerden. Zij hadden de hoogtes in handen. Maar toch waren het zij die de aanval begonnen.

De Veldslag

Vanaf een kleine verhoging keek Cumberland (commandant van het Geallieerde leger) naar het dal, waar duizenden Franse cavaleristen zich verzamelden tussen de velden bij Vlijtingen. Maar van infanterie geen spoor. Dat duidt er niet bepaald op dat de Fransen zouden aanvallen op de door hem verwachte locatie. Was dit een afleidingsmanoeuvre? Een schijnaanval? Alles leek rustig bij zijn sterke rechterflank bij Alden Biesen. Te rustig. Hij keerde om en reed terug naar de landcommanderij. Ontbijt leek op dat moment belangrijker dan een aanval die hij op dit moment nog niet verwachtte.

De verbazing — en wellicht ook de paniek — moet groot zijn geweest toen de Engelse luitenant-kolonel Forbes de commanderij binnenstormde. ‘Duizenden Fransen infanterie verzamelen zich rond Riemst met als doel onze linkerflank, generaal’. De stilte zal snel hebben plaatsgemaakt voor actie. Ze moesten wel. Anders was de slag nog voor de lunch gedaan.

Cumberland spoedde zich naar Kesselt, waar hij zag dat er in de verte inderdaad duizenden Fransen aan het verzamelen waren. Hij besloot snel te handelen. Lafelt, omgeven door holle wegen waar troepen bescherming konden zoeken, moest het ankerpunt van zijn linkerflank zijn. Daar waar nu nog alleen een handvol Kroaten gelegerd waren, moesten talloze geallieerde bataljons samenstromen om een vuist te vormen tegen de storm die ging komen. In twee linies van van elk vier bataljons, samen met de net aangekomen artillerie, moesten de geallieerden de Fransen tegenhouden. Net op tijd, want de stukken geschut stonden nog niet opgesteld of Franse infanterie en cavalerie trokken op richting Lafelt voor de aanval.

Ondanks de tegenmaatregelen, konden de geallieerde troepen in eerste instantie niet verhinderen dat twee Franse brigades Lafelt binnen konden dringen. Het kostte ze veel moeite om de Fransen te verjagen, wat uiteindelijk lukte. Rond 11.30 strandde een tweede Franse aanval op Lafelt. Tegen de middag stond Lafelt letterlijk in lichterlaaie. Boomgaarden brandden als fakkels, zwartgeblakerde muren stortten in, en het dorp ademde rook en bloed. geallieerde soldaten zetten zich schrap in de resten van huizen, achter ingestorte muren. Iedereen wist: dit was nog niet het einde.

Cumberland stuurde koerier na koerier naar zijn rechterflank. Versterkingen moesten komen, en snel. De Oostenrijkers, in gelid en roerloos opgesteld bij Alden Biesen, kregen orders om 9 bataljons tezamen met een korps cavalerie naar de linkerflank te sturen. Maar zelfs terwijl de mannen in beweging kwamen en de hoeven op natte grond klonken, bleef het onzeker of ze op tijd zouden zijn. In zijn hoofd rekende Cumberland scenario’s uit, mogelijkheden, paden. Lafelt moest standhouden, koste wat het kost. Ook vroeg Cumberland aan de Oostenrijkers en Nederlanders of zij samen een tegenaanval konden lanceren op de hoogtes bij Herderen en het noordelijker gelegen Vlijtingen.

Hoewel de Oostenrijkse veldmaarschalk Batthyányi het niet zag zitten om zijn troepen op te offeren aan een, in zijn ogen, zinloze aanval op de hoogtes bij Herderen, besloot hij wel troepen te sturen naar Vlijtingen, om daar de Nederlandse tegenaanval te ondersteunen. Indien de Nederlanders erin zouden slagen om de Fransen uit Vlijtingen te verdrijven, zou dat een directe bedreiging vormen voor de flanken van de aanvallende Franse troepen bij Lafelt. Genoeg, hopelijk, om de Franse druk op Lafelt te verlichten. 

De voorste troepen van de Nederlandse tegenaanval bereikten de zuid- en zuidwestrand van het dorp. Hier werden ze tegengehouden door een overmacht aan Franse infanterie. Ook begon de Franse artillerie flankerend kanonvuur aan te brengen in de Nederlandse gelederen. Na twee pogingen besloot Waldeck de Nederlandse tegenaanval te stoppen. De tweede poging gaf alleen maar hetzelfde resultaat: dood, verwarring, terugtocht. Waldeck liet het daarbij. Hij wilde geen soldaten offeren voor een doel dat verder weg leek dan ooit. Alle ogen waren nu gericht op de strijd die nog steeds in alle hevigheid bezig was. De strijd rondom Lafelt.

Weer denderded de Fransen richting Lafelt. Zes brigades stormden op de kleine nederzetting af, een stroom van lichamen, vaandels en trommels. Voorwaarts door boomgaarden, lijken en vijandelijke kogels, bereikten ze Lafelt. Cumberland, aanwezig bij het kritieke punt, verzamelde alle troepen die hij in zijn nabijheid kon vinden en, gedekt door een uitholling in het terrein, viel hij de Fransen ongezien aan. De verrassing was compleet en een groot deel van de Franse troepen trok zich weer terug. Slechts een klein deel van de oorspronkelijke zes brigades bleef achter in een boomgaard, en hielden zo net aan stand in een klein stuk van Lafelt. Weer strandde een Franse poging. En weer gingen ze het nog een keer proberen. Ditmaal waren het de Ieren die het moesten proberen om Lafelt te veroveren. Maar ook deze vierde poging strandde, ditmaal aan de noordkant van Lafelt. 

Maar uiteindelijk werd de druk op Lafelt hoog. Zeer hoog. Maar na de mislukte tegenanvallen had Cumberland bijna geen opties meer. Toch was de slag nog niet verloren. Lafelt was nog steeds ferm in geallieerde handen en zijn rechterflank bij Grote-Spouwen was nog steeds veilig in tact. Het probleem lag echter tussen Lafelt en Vlijtingen, waar zijn centrum teruggeslagen was richting Rosmeer en Hees. Het was dit gegeven dat Cumberland zorgen baarde. De Fransen zouden van deze deuk in de linie gebruik kunnen maken door het leger van Cumberland in tweeën te splijten. Vervolgens zouden de Fransen een deel van het geallieerde leger naar Maastricht terug kunnen dringen en het andere deel richting Bilzen. Hiermee zou het geallieerde leger ophouden te bestaan en lag de weg naar Maastricht en de Republiek open. 

Met dit scenario in zijn hoofd, besloot Cumberland om het leger georganiseerd en ordelijk terug te laten trekken richting Lanaken. Rond 16.00 uur, na uren van strijd, gaf hij het bevel. Zo ook aan de troepen die nog steeds in Lafelt aan het vechten waren. Uren strijd was in de straten van Lafelt geleverd. Huizen stonden niet meer overeind, overal was de dood aanwezig, maar eindelijk, na talloze charges, hadden de Fransen Lafelt in handen. Het was nog maar een schim van wat ooit een dorp was geweest.

Een terugtrekkend leger is echter een kwetsbaar leger. En het was duidelijk zichtbaar dat op de Franse rechterflank er cavalerie-eenheden klaarstonden om de aanval in te zetten op de fragiele geallieerde formaties. Ligonier, nog aanwezig nabij Kesselt, twijfelde geen moment en besloot met elf eskadrons cavalerie voorwaarts te gaan om het leger rugdekking en tijd te geven, om zo een potentiële catastrofale nederlaag af te wenden. Het was geen aanval meer — het was een rit naar de ondergang. Hij deed dit zo fanatiek dat het de geallieerden genoeg tijd gaf om nieuwe linies te formeren in de buurt van Lanaken.  Maar de tol was hoog. Lichamen lagen verspreid in de weilanden, en Ligonier zelf werd tijdens de strijd afgesneden van zijn eenheid. Hij werd gevangen genomen door de Fransen. Tijd was gekocht met bloed.

Ligonier werd na een onderhoud met Maurits van Saksen naar de Franse koning Lodewijk XV gebracht, schijnbaar met de woorden ‘Sire, hier presenteer ik aan uwe majesteit de man die al mijn plannen heeft gedwarsboomd door een enkele glorieuze actie’.

Rond 17.00 uur arriveerde de linkervleugel van het leger van Cumberland veilig in Lanaken. Twee uur later zou de rest van het leger volgen. De Fransen, uitgeput en te kampen met zware verliezen, besloten de achtervolging niet in te zetten. Bovendien was het inmiddels laat op de dag en dankzij de net vallende regen werd het lastig om met snelheid richting Lanaken op te rukken.  Kortom, het geallieerde leger was veilig. En intact. Maar het waren de Fransen die heer en meester waren over het terrein waar de gehele dag de veldslag had gewoed. 

In totaal zouden er op die zondag 2 juli 1747 duizenden soldaten sneuvelen, gewond raken of gevangen worden genomen. De geallieerden verloren zo’n 6000 man, de Fransen verliezen liepen op tot zo’n 10.000 man. Talloze karkassen van paarden, verlaten kanonskogels, verspreide ledematen  en lijken lagen over de grond verspreid. Lafelt leek op een hel uit Dante’s Inferno. Verder in het westen, bij de landcommanderij nabij Grote-Spouwen, daar waar in de ochtend Cumberland nog had ontbeten, liepen in de avond Maurits van Saksen en Lodewijk de XV binnen. De slag was gewonnen. Maar de oorlog niet.