u/YZCTEK

Moriori dili, Avustronezya dillerinin Polinezya dilleri içerisinde sınıflandırılan, bir zamanlar Yeni Zelanda’nın güney doğu açıklarındaki Chatham adalarının yerlisi olan Moriorilerin dili olup 1898 yılında son konuşucusunun ölmesi üzerine ölü diller arasında yerini almış, ancak 2014 yılında dil diriltme çabaları ile artık yaşayan diller arasında yerini almış bir dildir.

Maorilerin yakın akrabası olan Moriorilerin 15. yüzyıl dolaylarında Chatham adalarına vardığı tahmin edilmektedir. Morioriler, kendi içlerinde yaşadıkları çatışmalar üzerine 16. yüzyılda yaşamış olan Moriori şefi Nunuku-whenua’nın ortaya koyduğu, şiddeti yasaklayan Nunuku Yasalarını benimsemişlerdir. 300 yıllık süreç boyunca anakaradan yalıtık ve barış içinde yaşamışlardır.

Öte yandan İngilizlerin Avusturalya ve Yeni Zelanda’ya varması ile bölgedeki Maoriler ateşli silahlarla tanışmış, geçmişin intikamını almak ve hakimiyet kurmak amacıyla Maoriler, bugün Misket Savaşları olarak anılan savaş ve kıyım zincirini başlatmışlardır.

Chatham adalarına 1835 yılında varan Maoriler, toprak üzerine hak iddia etmişlerdir. Moriorilerden bazıları karşı çıktıklarındaysa öldürülmüşlerdir. Bunun üzerine Morioriler kendi aralarında yaklaşık 1000 kişiden oluşan bir konsey kurmuşlar ve Nunuku yasalarına bağlı kalınması gerektiğine karar vermişlerdir. Ancak Maoriler, bu barışçıl tutumdan bağımsız olarak Moriorilere karşı kıyım, tutsaklık ve kölelik eylemleri başlatmışlardır.

1835 yılları dolayında yaklaşık 2000 kadar Moriori bulunuyorken 1862 yılına gelindiğinde kıyımlara ek olarak anakaradan gelen hastalıklarla birlikte yalnızca 101 kişi sağ çıkabilmiştir.

1898 yılında Moriori dilinin son konuşucusun yaşamını yitirmesiyle Moriori dili ölü diller arasında yer almıştır. Anne-babası Moriori olan son birey ise 1933 yılında yaşamını yitirmiş, sağ kalan Morioriler başka ulustan insanlarla kaynaşarak bugüne dek gelmişlerdir. Yeni Zelanda’daki 2018 nüfus sayımlarında 996 Moriori bulunduğu tahmin edilmektedir.

2001 yılında Moriori dilinin diriltilmesine ilişkin ilk adımlar atılmış, POLLEX (Çevrimiçi Polinezya Söz Dağarcığı Projesi) veri tabanına Moriori dili sözcükleri aktarılmıştır. 2014 yılında çocuklara derslerde Moriori dili okutulmaya başlanmış, internet siteleri kurulmuş, medyalar üretilemeye başlanmış, uygulama bile çıkarılmıştır.

Aşağıya bu dile ilişkin oluşturulmuş kaynaklardan bir bölümünü bırakıyorum. Yukarıdaki ilk 5 görüntüde uygulamaları ve uygulama içi görüntüleri görmektesiniz. 7. görüntüde 1933'te ölen son safkan Moriori bireyini görmektesiniz.

Kaynaklar

https://en.wikipedia.org/wiki/Moriori\_language

https://en.wikipedia.org/wiki/Moriori

https://www.omniglot.com/writing/moriori.htm

https://interactives.stuff.co.nz/2019/01/divided-tribe/

https://theconversation.com/waking-a-sleeping-language-our-plan-to-revive-the-speaking-of-ta-re-moriori-218023

https://glottolog.org/resource/languoid/id/mori1267

Moriori dilinde sözlük ve kaynaklar

https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/AJHR1889-I.2.2.5.6

https://books.google.com.tr/books?id=lFW1BwAAQBAJ&pg=PA173&redir\_esc=y#v=onepage&q&f=false

https://paperspast.natlib.govt.nz/books/ALMA1911-9917503443502836-The-Moriori-people-of-the-Chatha

https://www.taiuru.co.nz/wp-content/uploads/Dictionary-of-Moriori.pdf#:\~:text=This%20is%20not%20an%20academic%20or%20linguist%20publication%2C,digital%20format%20from%20Auckland%20City%20Libraries%20web%20site.