u/Charming_Offer_663

Şuanki süreç ile ilişkili, ancak gelecek nesilleri de ilgilendiren, nitekim aklı selim kimselerin de farkında olduğu bir tutarsızlıktan ve bunun çözüm yollarından bahsedeceğim.

Biliyorsunuz ki son 2 yıldır Türkiye'de bir furya başladı. CHP'den aday olup belediye seçimlerini kazanmış olan adaylar, belli bir süre görevlerini aday oldukları partinin çatısı altında sürdürdükten sonra çeşitli sebeplerden dolayı istifa edip iktidar partisine geçtiler.

Bunun iki büyük sonucu oldu:

1. Belediye Başkanı olan adaylar istifa edip iktidar partisine geçince otomatikmen ilgili belediye de iktidar partisine geçmiş bulundu.
2. Seçmenin iradesi yok sayıldı. Zira seçmenler belediye seçimlerinde tabi ki adaya oy verirler, ancak Türkiye'deki seçim ortamda adayın kendisi kadar aday olduğu partide bir o kadar önemli. Haliyle seçmen x partisinin ilgili belediyeyi yönetmesini gerektiğini düşünüyor ve istiyorsa o halde x partinin adayına oyunu kullanacaktır.

Bu sistemin büyük açığı da işte tam olarak burada. Belediye başkanları ilgili partilerinden istifa edip bir başka partiye geçtiklerinde belediyenin de otomatikmen geçtikleri partiye geçmesi ile ilgili olan sistem ya değişmeli ya da büsbütün kaldırılmalıdır. Buradaki husus CHP ve iktidar partisi değil, mesele x bir partinin bu açığı kullanarak teoride seçmen iradesini tümden yok sayabilecek olması ve buna bağlı olarak da yönetimi ele geçirebilmesidir.

Bugün bu seçim sisteminin açığını iktidar partisi kullanmaktadır ve bahsettiğim senaryo ise tümden de gerçekleşmektedir. O halde seçmenin şu soruyu sorması gerekiyor: "Şayet irademiz yani kendi kendimizi yönetme erkimiz siyasi partilerin kazanmış adaylarının gelecekteki tutumlarına bağlıysa biz neden belediye seçimleri yapıyoruz?". Sırf seçmenin değil, kanun koyucuların da kendilerini bir sorgulaması gerekiyor. Kanunlarla birlikte bir seçim sistemi meydana getirirken, nasıl oluyor ki uygulamada olan belediye seçim sisteminin bu tür bir kötüye kullanım ihtimalini fark etmemişler? Burada kanun koyucularının, seçim sistemini oluşturanların çok büyük bir hatası olmuştur.

Peki çözümleri nelerdir? Bir daha ülkemiz bu tür bir uygulamayla karşı karşıya kalmaması için ne yapılmalıdır? Belediye seçim sisteminin istismar edilmemesi adına hangi önlemler alınmalıdır? Meseleyi değerlendirince şu çözümlere ulaşmış bulunmaktayım:

1. Görev süresince belediye başkanlarının siyasi parti değiştirmesi yasaklanabilir.
2. Görev süresince belediye başkanlarının olası bir siyasi parti değiştirmeleri durumunda ilgili belediyenin otomatikmen diğer siyasi partiye geçmesi uygulaması kaldırılabilir. Böyle bir durumda boşta kalan belediye başkanlığı koltuğu salt belediyeyi kazanmış olan partiden olacak şekilde doldurulabilir. (Örneğin kazanmış siyasi partinin ataması yoluyla ya da tekrardan seçim yoluyla, ancak bu sefer partiler arası seçim değil, belediye seçimlerini kazanmış olan siyasi partinin belli bir sayıda aday ortaya koyup bu adaylar arasından seçimin yapılması)
3. Görev süresince belediye başkanlarının siyasi parti değiştirmelerine ve ilgili belediyenin otomatikmen el değiştirmesine izin verilmesi, ancak bu hususu zorlaştırmak amacıyla, zira seçmenler ile ilgili bir sözleşme tek taraflı feshedilmektedir, tazminat uygulamasına gidilmesi. Kısacası toplumsal sözleşmeyi tek taraflı olarak fesheden kişi veya kurum, sorumlu olduğu durum ve davranıştan dolayı oluşan sosyal maliyeti karşılamalıdır. O halde belirttiğim gibi sosyal maliyetin karşılanması adına tazminat uygulamasına gidilebilir.

Bunlar tabi fikri olarak şahsi düşüncelerim. İllaki başka fikirler farklı uygulama metotları olacaktır. Hegel'in belirtmiş olduğu gibi tez ile antitezleri kapıştırıp eninde sonunda bir sentez gerçekleşecktir. Ancak mühim olan bu seçim sisteminin yanlış olması ve seçmene karşı haksızlığa sebebiyet vermesidir. Güncel olarak konuşulan İzmir Belediye'sinin durumunu ele alalım. 1999'dan beridir İzmir örneğin sol görüşlü olarak atfedilen (Y.N. : Burayı kurcalamak istemiyoruz zira yazımızın konusu değildir) siyasi partiler tarafından yönetilmektedir. Bugün ise seçim sisteminin yukarıda bahsetmiş olduğum açığı sebebiyle belki de İzmir Belediyesi iktidar partisinin yönetimine geçme ihtimaliyle karşı karşıyadır. Zira İlgili belediye başkanı CHP'den istifa edince bağımsız başkan oldu. Şimdi ise ilgili bağımsız başkanın iktidar partisine geçmesi gündemimizin konularından biri.

İlerisi için söylüyorum: Belediye seçim sisteminin seçmen iradesini gözetmeyerek nasıl ters yüz edilebileceğini, edildiğini göstermiş bulunuyorum. Ülkemizin gelecekteki kanun koyucuları, bu ve bunun gibi hukuki açıklardan doğan kötüye kullanımları umuyorum ki engelleyip bu hususu düzeltecekler. Sunmuş olduğum fikirler ve çözüm yollarının bir ateşleme fitili olarak gereğini getirmesini diliyorum.

Not: Belediye Başkanlarının neden siyasi partilerini değiştirdikleri bu yazımızın konusu değildir, çünkü bilhassa yazının uzunluğu ve detaylandırılması gerekliliği sebebiyle asıl konudan uzaklaşma tehlikesi doğmuştur. Ancak her mantıklı insanın düşünebileceği gibi konuyla ilgili siyasi parti değişimleri ya keyfiyete, ya belli başlı kişisel çıkarlara ya da tehditlere dayanmaktadır. Sistemin değişmesi saymış olduğum ihtimalleri de kökünden olmak üzere ortadan kaldıracaktır.

Saygılar

Bu husus iktisat alanında değil genel tarih flairi altında incelemek istiyorum zira tarihsel korelasyon mevcut. Tarihsel korelasyon bulunduğu için tarihin içerisinde iktisadi özerkliğin nasıl yitirilebildiğini başlıktaki örnekle açıklamak istiyorum.

ABD'li Joseph E. Stiglitz nobel ödüllü bir ekonomi profesörü. Kendisi IMF'i (International Monetary Fond) uluslararası kreditörleri temsil eden kurum olarak tanımlıyor. Bu ifadeyi oldukça negatif bir anlamda kullanıp IMF'in siyasi egemenlik bakımından gelişmiş büyük devletlerin ve onların neoliberalist ideolojideki serbest piyasa savunucusu kapitalistlerin kontrolünde olduğunu ima ediyor.

Mesela eserinde verdiği örnek aslında Türkiye'de gerçekleşmiş olayların da bir yansıması. Ancak önce kendisinin örneğine dönelim. Stiglitz eserinde diyor ki, 1980-1990'larda Asya ülkelerinin normalde borçlanmaya ihtiyaç duymadıklarını çünkü iktisadi büyümenin oldukça sürdürülebilir bir şekilde doğal olarak gerçekleştiğini anlatıyor. Ancak IMF ve ABD tam da bu noktada Asya ülkelerinin liderlerine, Asya'daki şirketlerin batılı yabancı bankalardan herhangi bir kısıtlama olmadan borçlanabilmesi için, baskı yapıyor ve sonucunda da söz konusu isteği belli başlı yöntemlerle dayatıyordu.

Asya ülkelerinin genelinde özellikle 60-80 arası dönemde sermaye kontrolleri vs. olur. Güney Koreli iktisatçı Ha Joon Chang'ın belirttiği gibi Güney Kore'de örneğin ithal sigara bulundurmak, ülkeden döviz çıkarmak dahi suç idi. Lakin işte bu 80'ler neoliberalleşme dönemine gelince sermaye kontrolü gibi regulasyonlar ya azaldı ya da tamamıyla kaldırıldı. Buna finansal liberalizasyon ismi verildi. İşte Asya'da olan buydu. Asya'daki şirketler herhangi bir kısıtlama olmadan batılı bankalardan kredi çektiler, belli başlı dış yatırımlar aldılar kısacası çok büyük sermaye girişi oldu. Ve dediğim gibi bu süreç oldukça kontrolsüz ilerlerdi, regulasyonlar gevşekti, kontrol mekanizmaları zayıf idi.

1997'de Asya Krizi oldu, Stiglitz'in de eserinde belirttiği gibi, sermaye bu tarz kriz ortamlarından nefret eder, haliyle Asya'da olan da buydu sermaye Asya ülkelerinden çıktı. Bu sefer ise IMF ve ABD Hazinesi krizden etkilenen devletlere ne önerdi? Stiglıtz'in yazdığı gibi krizden etkilenen devletlerin devlet mallarını özelleştirmesi, kamu mallarını satışa çıkarmasını. Peki böyle bir durumda bu özelleştirmelere kimler konar? Doğru bildiniz, gelişmiş batılı devletler / çok uluslu şirketler.

Türkiye'deki süreç nasıldı? Hadi bankalar üzerinden ilerleyelim. 1980'lere kadar Türkiye'de sadece 4 yabancı banka faaliyet göstermekteydi. Ancak 24 Ocak 1980 kararlarından ve 12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra gerçekleşen neoliberalist finansal liberalizasyon sonucunda çok hızlı çekilde 90'larda yabancı banka sayısı 22'ye yükseldi. Nitekim bu süreç boyunca Türkiye regülasyonları zayıflattığından dolayı birçok yabancı yatırım ülkemize geldi, çok büyük bir döviz girdisi oldu ve özelleştirmeler dönemi başladı. Tarım sektöründe vs. devlet sübvansyolarının kesilmesi veya sanayi sektöründe herhangi ciddiye alınacak bir büyüme gerçekleşmediği vb. hususlar bu yazımızın konusu değil. Ancak askeri darbenin büyük amaçlarından birinin 24 Ocak kararlarını uygulatmak olduğu ise aşikar.

Nitekim 2001 yılında likidite (nakit) krizi ortaya çıktı. Büyük bir iktisadi kriz meydana geldi. Asya'da olduğu gibi yabancı bankaların neredeyse tamamı ülkemizi terketti. 2000-2005 yılları arasında 20 civarında seyreden yabancı banka sayısı 4-5'e düştü. 1980'den beridir finansal liberalizasyon döneminde borç vermek için sıraya girmiş yabancı sermaye kriz döneminde aynı hızla kısaca çekilmiştir. İşte tam böyle bir dönemde Asya ülkelerinde olduğu gibi IMF devreye girdi. Kemal Derviş önderliğinde IMF tarafından likidite krizini daha da ağırlaştıracak bir kemer sıkma politikası dayatıldı. Bu politikanın sonucu ne oldu? IMF Türkiye'ye sıcak para gelmesini sağlamacak amacıyla devletin egemenliğini azaltacak özelleştirme politikaları dayattı. Hani şu yalan söylenir: "İkitdarın ilk 4-5 yılı çok iyiydi, sıcak para geliyordu her şey yolunda idi". Aslında hiçbir şey yolunda değildi, çünkü Türkiye üreterek değil, belirttiğim gibi devletin egemenliğini ciddi oranda azaltarak her şey yolunda izlenimi veriyordu. 1980'den itibaren devam eden özelleştirme furyasının kısaca ikinci ayağıydı.

Sonuç itibariyle gerek Asya'da gerek Türkiye'de olduğu gibi yabancı şirketler, yabancı bankalar ve tabiki yabancı devletler böylece hem sermaye içeriye doğru akarken kazançlar sağladılar, gerek sermaye çıkarken de özelleştirme yoluyla kazançlarını arttırdılar. Kaybedenler ise her iki durumda da Asya devletleri ve Türkiye oldu. IMF ile yapılan iktisadi antlaşmalar (borç antlaşmaları) sadece iktisadi antlaşmalar değil, aynı zamanda da çerçeve bakımından siyasi antlaşmalardır, çünkü uluslararası kreditörler size borç verirken aynı zamanda teşvik beklerler, kimse kimseye bedavaya borç vermez. IMF programı dediğimiz olgu aslında ödün verilecek siyasi-iktisadi-sosyal menfaatlerin birer listesinden başka bir şey değildir.

Finansal liberalizasyon henüz kalkınacak ülkelerde uygulanamaz. Uygulanırsa iktisadi kriz sarmalına yakalanır veya daimi bir şekilde gelişmekte olan ülke (aslında gelişmemiş, biraz polyanacılık yapılarak gelişmekte denir) olarak kalırsın. Liberal iktisadiyat teorisi (bırakınız yapsınlar, devlet ekonomiye müdahale etmesin, sübvansiyonlar kaldırılırsın, regülasyon en aza indirilsin vb.) gelişmekte olan ülkelere uygulanamaz zira kalkınma döneminde liberal iktisadiyat teorisini uygulayıp gelişen tek bir gelişmiş devlet yoktur.

Saygılar

Kaynakça

Öztürk, Ş., Nas, F., & İçöz, E. (2008). 24 OCAK KARARLARI, NEO-LİBERAL POLİTİKALAR VE TÜRKİYE TARIMI. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2, 15-32.

Stiglitz, J. (2021). Eşitsizliğin Bedeli: Bugünün Bölünmüş Toplumu Geleceğimizi Nasıl Tehlikeye Atıyor ?. İletişim Yayınları.

Turgut, A. (2006). FİNANSAL KRİZLERDE IMF’NİN ROLÜ VE ÖNEMİ: 1997 ASYA VE 2000 - 2001 TÜRKİYE KRİZLERİ. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2006(1), 1-14.