u/WNCadder

Bilgiye ulaşma yöntemlerimiz temelde akla dayanır; akıl ile fikirler üretir, sonuçlara varır, testler yapar, gözlemler, deneyimler, hisseder, tadar ve algılarız. Peki ya tüm bunlar bir yanılsama olamaz mı? Yanılsama olmadığına/olamayacağına dair edindiğimiz tüm veriler de sonuçta akli bilgiler değil mi? Akıl yoluyla asla yanılmayacağımızı bilgisini elde etsek bile, bu bilginin kendisinin bir yanılsama olmadığını nasıl bilebiliriz? Bilebilir miyiz?

Örneğin, iki artı ikinin gerçekte beş etmediğini nasıl bilebiliriz? Şöyle bir senaryo düşünelim: Dışsal bir güç, insanlığın geçmişteki ve günümüzdeki tüm bilgi ve verilerini, aslında doğru olan (2+2=5) bilgisini değiştirerek, bugün iki artı iki dört olarak bildiğimiz şekle dönüştürse; üstelik zihnimize bunun her zaman böyle olduğuna dair bir iz yerleştirse ve dünyadaki tüm kaynakları, yazılı kayıtları ve verileri bu doğrultuda manipüle etse. Bugün her yerde iki artı ikinin dört olduğu bilgisi mevcut, tüm veriler bunu gösteriyor ve tarihin her döneminde elimizde bu bilgi var gibi görünüyor, değil mi? Peki ya aslında bu bilgi, mistik bir güç tarafından sanki hep böyleymiş gibi, dün değiştirilip her yönüyle manipüle edildiğinden öyleyse?

Buraya kadarki örnekleri duymuşsunuzdur. Bunun gibi sayısız senaryo düşünebiliriz. Bunu söyleme sebebim başka bir konuya bağlanmaktı. Şimdi, dediğim gibi, bunu her şey için hayal edebilirsek “en kesin” dediğimiz bir bilginin bile aslında manipüle edilmediği gerçeğine ulaşabilir miyiz? Evet denirse, neden bu kanıt da "Evet" sonucuna ulaşmamız için manipüle edilmiş olmasın diyebiliriz. Hayır denirse, öyle olmadığına dair net bilgiye nasıl ulaşıldığını ve bu bilginin neden manipüle edildiğinden "ulaşamayız" sonucuna varmış olamayacağımızı sorabiliriz, ki bu sonsuza kadar gidebilir. Ya da “bilmiyorum” diyebiliriz, fakat bilmiyor oluşumuzun yargısı da bir yanılsama olabilir; çünkü her şey özünde bir şeyi doğruluyor. “Bilmiyorum” demek, şu anki durumda “biliyor" olmadığının kesin bir iddiasıdır. Evet veya hayır cevapları zaten doğrudan “kesinlik” iddiası taşır. Ancak hepsine “manipüle edilebilir ve sonuçlar manipüle edilmediğini gösterecek şekilde düzenlenebilir” dersek, herhangi bir yargıya varmak ya da varmamak da bir yanılsama olabilir.

Eğer son söylediğimi kabul edersek zaten en başından kuşkucu bir tutum sergilemiş oluruz; kabul etmez isek yine aynı döngüye gireriz. Çünkü “kabul etmemek” seçeneğinin doğruluğunun ispatı da aslında manipüle edilmiş olabileceğinden bu sonuca varıyor olamazmıyız? Şöyle ifade edeyim: Bana karşı “hayır, sana katılmıyorum; bir bilginin manipüle edilmediği bilgisi bir manipülasyon olamaz” şeklinde bir cümle kurulduğunda, bu ifadenin doğruluğu da manipüle edilmiş olabileceğinden, neden böyle söylüyor olmayasınız? Burada amacım “ben haklıyım, bilemeyiz, bilemezsiniz, her şey manipüle edilmiştir” demek değildir. Demek istediğim şudur: Manipüle edilmediğine dair tüm bilgiler de eğer bir yanılsama ya da manipüle edilmiş bir bilgi ise, o zaman haksız olduğuma dair kanıt da bir yanılsama veya yanlış içerik olacaktır.

Bu durumda, “kesin ve mutlak” olarak tanımladığımız ve öyle olduğunu bildiğimizi iddia ettiğimiz tüm bilgilerin manipüle edilmiş olması nedeniyle, manipülasyonun varlığına dair bilgiye ulaşılamadığında, bu bilgilerin “mutlak doğru” olarak kabul ediliyor olması neden mümkün olmasın?

Günün sonunda, “tezimin yanlışlığının ispatı” da aynı sonuca bağlanıyorsa, ister negatif ister pozitif olsun, yine aynı noktaya varırız. Bu durumda geriye, yalnızca eldeki bilginin mutlak ve manipüle edilmemiş olduğuna inanma seçeneği kalmaz mı?

Eğer inanmayı tercih edersek, aslında temelde, karşıt olasılığın ispat edilememesinin manipüle edilmiş bir içerik sonucu olabileceğini kabul etmiş oluruz; bu da zaten inanmayı seçtiğimizi gösterir ki, bu durum başlı başına kuşku duyduğumuzun kanıtıdır. Zira eğer kuşku olmasaydı, kullanılan ifade “inanıyorum” değil, “biliyorum” olurdu. Dolayısıyla burada “inanıyorum” ifadesinin kuşkudan kaynaklandığı açıkça ortaya çıkmaktadır.

Toparlayacak olursak:

Bilgi bakımından, hiç kimse sahip olduğu önermelerin kuşkusuzluğunu kanıtlayamadığı müddetçe, herkes özünde kuşkucudur. Bu mecburi bir epistemik tanımdır, psikolojik bir tercih değil. İnanç adı altında kesinlik iddia etmek, buzdağının yalnızca görünen yüzünü onun tamamı sanmak gibi olur. Yani "biliyorum" diyen kişi de, "bilmiyorum" diyen kişi de, aslında günün sonunda "kuşku" zemininde duruyor, sadece üzerine inşa ettikleri farklı.

Herhangi bir bilginin kuşkuya yer bırakmayacak biçimde, kesin olarak bilinebileceğini savunan; hiçbir konuda şüphe duymayan insanlar vardır. Ancak merak ettiğim şu: Bir şeye dair "bu kuşkusuz doğrudur" yargısına varan kişiler, ilginçtir ki bu sonuca akıl yoluyla ulaşırlar. Oysa asıl soru şudur: Aklın bizi götürdüğü bu "doğru sonuç", gerçekten mutlak olarak doğru mudur, yoksa yalnızca bir yanılsama mıdır?

Bu soruya verdikleri her cevabın evrensel ve mutlak bir doğru olduğunu ispatlamaları gerektiğinde ise iş değişir. Genellikle yalnızca buna inandıklarını, aksi takdirde hiçbir şey yapamayacaklarını ve yaşayamayacaklarını söylerler. Fakat bu durum, inandıkları şeyin mutlak doğru olduğunu göstermez; yalnızca yaşayabilmek için öyle inandıklarını gösterir. Yani söz konusu şeyin "kuşkusuz doğru" olduğunu kanıtlamaz, sadece onun bir inanç olduğunu ortaya koyar. Bu durum, içinde en küçük bir kesinlik iddiası barındıran her şey için geçerlidir.

Söylediğim şey yalnızca soyut felsefi meseleleri kapsamıyor; en sıradan ve en kesin görünen bilgiler için bile geçerli. Örneğin "dünya düz değildir" ya da "2 artı 2, 4 eder" gibi önermeler de bu sorgulamanın dışında kalmaz.

Bu noktada Descartes'in kendisi ve kendisine benzer düşünenlerin ulaştığı sonuçları da ele almak gerekir. Onlara göre kısaca, ortada sorgulayan ve şüphe duyan bir "ben"in ve "ben" diyen bir aklın varlığı kuşkusuzdur. Ancak burada bir sorun görüyorum: "Bir 'ben'den söz eden bir aklın bulunması" ile "aklın varlığının zorunlu olması" arasında kurulan bağ da yine bir yorumdur. Üstelik bu yorumu yapan, tam da "yanılabilir mi?" diye kuşku duyduğumuz aklın kendisidir. Dolayısıyla bu yorum, ne kadar ispatlı ve doğru görünürse görünsün, onu doğru olarak gören ve bulan, "acaba yanılıyor mu?" diye sorduğumuz akıldan başkası değildir. Soruyorum o halde, "düşünüyorum öyleyse varım" fikrine seni ulaştıran neden kötü cin olmasın?

Sonuç olarak, aklın zorunluluğunu hangi yolla kanıtlamaya çalışırsak çalışalım, bu kanıtı doğrulayan yine akıl olduğu müddetçe "ya buda aklın yanılsaması ise?" sorusu hep havada kalabilir. Eğer akıl yanılıyorsa, aklın yanılmadığının bilgisinin doğru olduğu gerçeğide bir yanılsama olabilir.

Akıl yoluyla kesin sonuca ulaşabileceğimizin kanıtına varan da yine akıldır. Öyleyse, eğer akıl yanılıyorsa, "aklın yanılamayacağı" sonucu neden bir yanılsama olmasın? Ya da "bir yanılsamanın olamayacağı" gerçeği, neden başlı başına bir yanılsama olmasın?

Bu durum bizi şu sonuca götürüyor: "Kuşkusuz doğru" ifadesinin kendisi bile aslında kocaman bir "inanç"tır. İnanç ise doğası gereği kesin bilgi değildir; aksi halde inanç olmaktan çıkar. O zaman "ben böyle inanıyorum" denemez, "gerçek budur" demek zorunda kalınır. Dolayısıyla "kuşkusuz doğru" denilen herhangi bir şey, özünde kuşku barındıran bir inançtan öteye geçmez.

Bu söylediğimi istisnasız her şey için geçerli tutuyorum. Örneğin dünyanın düz olmadığı da bana göre yalnızca %99,99999...'a varan bir olasılıkla gerçektir; aksinin doğru olma ihtimali ise kozmik ölçekte küçük bir paydır. Bu küçüklük, aksi ihtimali dile getirmeyi makul görmememizden kaynaklanır. Ancak bu durum, aksi ihtimalin yalnızca ihmal edilebilir olduğunu gösterir — yok olduğunu değil. İhmal edilebilir olmak ile var olmamak aynı şey değildir.

Buna karşı çıkıp haksız olduğumu, bunun apaçık bir gerçek olduğunu iddia etseniz ve beni alıp uzaya çıkararak dünyayı kendi gözlerimle gösterseniz bile şunu söylerim: "Evet, dünyanın düz olmadığını görüyorum ve 'dünya düz olabilir' yargımın yanlış olduğunu bu gördüğüm onaylıyor. Ancak bu gözlemi yorumlayan ve beni bu sonuca vardıran, yine aklın kendisidir; bu görüntüyü algılayan da benim algılarımdır. Peki bunlar beni neden yanıltmasın?"

Bunu Descartes'ın kötü cini gibi de düşünebilirsiniz. Bir bilgi bana aksi düşünülemeyecek kadar doğru gelse bile, sorduğum şey şudur: O bilginin kendisi, bizatihi bir yanılsama olamaz mı? Çünkü "bu kuşkuya açık değildir" diyen herkesin de bu sonuca, yine akılsal bir çıkarımla vardığı gerçeği değişmez. Ben buna meta-kuşkuculuk demeyi tercih ediyorum: yani yalnızca bilgiden değil, kuşku duyma ve kesinlik atfetme yetisinin kendisinden de kuşku duymak.

Ben şahsi olarak şöyle düşünüyorum: Dünyanın düz olup olmaması, tek gerçek insanın ben olmam gibi akla gelebilecek her senaryo, hatta en mantıksız olanlar bile, bana göre aynı olasılıktadır. Tabii ki kesin böyledir demiyorum, sadece buna inandığımı söylüyorum. Yani, “Dünya %99 yuvarlaktır, %1 olmayabilir” gibi bir kısmı daha olası ya da daha az olası görmüyorum. Tek farkım, kendi inancımı doğru diye iddia etmiyorum. Zaten kendi düşüncelerimden bile şüphe duyduğum gerçeğinden kuşku duyduğum için buna “meta kuşkuculuk” diyorum.

**ÖNEMLİ**

Burada yazdıklarım kesinlikle “hiçbir şey kesin olarak asla bilinemez” sonucuna varmak amaçlı değildir. Aksine ben "bilemeyiz" görüşüne karşıyım. Sadece bilmediğimi söylüyorum; bilemeyeceğimiz konusunda bir yorum yapmıyor, “bilemeyiz” demiyorum. Belki bilebiliriz, belki de bilemeyiz, bilmiyorum. Bilmiyor oluşum bile nihayetinde inançtır.