u/ZaduzbinaKV

Spomen-park, prva maketa idejnog rešenja za kraljevačko Groblje streljanih

Zbog inicijativa mnogih naših sugrađana u posleratnom periodu za izgradnju savremenog memorijalnog kompleksa na mestu tadašnjeg Groblja streljanih, Skupština opštine Kraljeva je 1963. godine donela odluku o sakupljanju materijala za izgradnju Spomen-parka koji bi bio posvećen Kraljevačkom oktobru, jednom od najvećih masakra u okupiranoj Srbiji.

Jedan od ljudi koji se više isticao željom da se započne izgradnja novog Spomen-parka bio je Rade Jovetić, koji je napisao nekoliko knjiga i promotivnih materijala i Kraljevu i spomen-obeležjima u našem gradu i okolnim mestima. Bio je veoma aktivan i u prikupljanju sredstava za izgradnju.

-----

Idejno rešenje

Poznati beogradski dizajner, profesor, urbanista i arhitekta Bogdan Bogdanović izabran je da napravi marketu i predlog za izgled Spomen-parka 1963. godine. Bogdanović se prethodnih godina proslavio svojim projektima kao što su Grobna humka nepobeđenih u Prilepu, Spomen-groblje u Sremskoj Mitrovici, Aleji streljanih rodoljuba u Beogradu, i mnogih drugih.

Njegovo rešenje je bilo vrlo drugačije od trenutnog izgleda parka. Park bi se delio na "gornji" i "donji" deo. Gornji deo bi označavao glavni spomenik sa druge strane pruge koji bi bio na mestu današnjeg Spomen-parka. Do njega bi preko pruge vodio veliki betonski most, i ceo kompleks bi bio rađen po Bogdanovićevoj filozofiji rada, koja je prisutna u njegovim kasnijim projektima, kompleks bude kao "grad mrtvih" koji bi nadgledao nad "gradom živih".

-----

Realizacija

Nažalost, Bogdanovićev projekat nije ostvaren jer je bio preskup i zahtevao je ogromnu površinu, uključujući današnji Park kod železničke stanice, prostor Autobuske stanice, i druga važna mesta. Ipak, Bogdanović je kasnije izabran za načelnika komisije za odabir novog projekta za Spomen-park, a pobedio je projekat Spasoja Krunića i Dragutina Kovačevića, koje mi danas poznajemo.

Čitav kompleks nikada nije dovršen, čak i nakon 56 godina od svečanog otvaranja 1970. godine.

Bogdanović je nastavio svoj rad i proslavio se sa spomenicima Kameni cvet u Jasenovcu, Spomen-kompleksa Slobodište u Kruševcu, Partizanskog spomen-groblja u Mostaru, i mnogim drugim.

U Vrnjačkoj Banji, u mestu Štulac, njegov projekat Spomen-parka Popina izgrađen je 1981. godine, a on je za banju napravio Spomenik Vrnjačkim partizanima iste godine kao i skulpturu Atina tritogenea.

Na vrhu objave, fotografije makete Bogdanovićevog rešenja za Spomen-park. - izvori - https://www.spomenikdatabase.org/kraljevo

Ibarske Novosti 1963.

Izvor teksta - lično sakupljanje informacija iz više izvora.

Kulturne i istorijske znamenitosti u naselju Vitanovac

Vitanovac je naselje u blizini našeg grada koje ima jako dugu istoriju. Do 1965. godine bio je sedište opštine Vitanovac koja je, osim Vitanovca, obuhvatala i sva okolna sela. Nakon ukidanja opštine, sva sela su ušla u sastav opštine Kraljevo.

Najveći broj stanovnika koje je selo imalo bio je sa popisa 1981. godine kada je imalo 1881, u poređenju sa današnjih 1312 stanovnika.

-----

Zadružni dom Vitanovac

U samom centru sela pored Osnovne škole, nalazi se zgrada Zadružnog doma koja je danas nažalost napuštena. Zgrada je verovatno izgrađena u prvoj polovini 20. veka, a nakon Drugog svetskog rata postaje kulturni i društveni centar sela.

Glavna zgrada je dvospratna i velika, a iza nje se nalazi još nekoliko manjih zgrada koje su verovatno služile kao samoposluge ili kafane. Dom je, najverovatnije nakon 1990-ih, delom napušten kako se vidi po razbijenim prozorima, drugim oštećenjima na zgradi i polomljenim nameštajem.

Sa desne strane doma nalazi se i zgrada pošte Vitanovca koja i danas radi.

Osnovna škola „Milunka Savić”

U samom centru sela nalazi se Osnovna škola u Vitanovcu koja nosi ime Milunke Savić, učesnice Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, 1912-1918. godine.

Prva škola u Vitanovcu osnovana je 1922. godine i radila je u privremenoj zgradi po inicijativi tadašnjeg predsednika opštine Kraljeva Isidora Živkovića. Nastava se kasnije održavala u zgradi koja je kupljena od sveštenika Trifuna Marića.

Škola je ponovo osnovana 1960. godine i ovog puta je dobila ime „25. Maj” u čast tadašnjeg praznika Dana mladosti. Izgrađena je nova savremena školska zgrada, koja je teško oštećena tokom zemljotresa 2010. godine.

Par godina kasnije, 2013. godine, dobila je ime po Milunki Savić, učesnici Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, i tada postaje prva škola u Srbiji da nosi njeno ime.

Škola ima izdvojena odeljenja u Stublu, Čukojevcu, Šumaricama i Milavčićima, selima koje su nekada bile u sastavu opštine Vitanovac.

Spomen-obeležje palim borcima

U dvorištu Osnovne škole u centru sela, nalazi se spomen-obeležje palim borcima Narodnooslobodilačkog rata i žrtvama fašističkog terora sa spomen-pločom.

Spomen-obeležje je otkriveno 1967. godine, rad je lokalnih majstora. Čini ga veliko postolje od kamenih cigli, na kojem se nalazi bilje kao što su cveće i trava, i na vrhu spomen-ploča. Posvećen je svim borcima i žrtvama sela Vitanovca, Milavčića i Šumarica.

Spomen-obeležje Marića brdo

Na Marića brdu iznad Vitanovca, opštinski odbor Saveza udruženja boraca tadašnje opštine Vitanovac podigao je spomen-obeležje da spoemn-pločom.

Obeležje se nalazi na mestu gde je 1941. godine formirana 3. četa NOP odreda „Jovo Kursula” i položila zakletvu. Obeležje je rad lokalnih majstora, jednostavne građe, i podignuto je 1958. godine.

Vitanovačka Banja / Atomska Banja

U selu pored fudbalskog terena, nalazi se atomska banja koja je poznata po lekovitoj vodi i blatu. Kupanje u vodi i terapija blatom pomaže u lečenju svih vidova reumatizma, trauma i posledica posle ranjavanja.

Iako znatno manja od svih drugih banji u regionu, i dalje je popularna kod meštana i koristi se još od 1971. godine.

Ostale znamenitosti

U Vitanovcu se takođe nalazi i Železnička stanica Vitanovac.

-----

Na vrhu objave, fotografija Osnovne škole „Milunka Savić”. - izvor - https://osmilunkasavic.edu.rs/

Izvor teksta - lično sakupljanje informacija iz više izvora.

https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86\_(%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%BE)

Kulturne i istorijske znamenitosti u naselju Bogutovac

Bogutovac je naselje u blizini našeg grada koje ima jako dugu istoriju. Iako je veoma staro kao i ostala naselja, od obližnjeg sela Lopatnica se odvaja 1831. godine. Obnove naselja počinju tek 1950-ih, to je takođe period kada se naselje razvija i razvija se i lečilište Bogutovačka Banja.

U naselju se nalazi veliki broj istorijskih znamenitosti, a i lečilište Bogutovačka Banja koje je nastalo 1835. godine nakon ispitivanja lekovite vode od strane vlade Kneževine Srbije. Prvi objekti su podignuti par decenija kasnije, a 1930-ih podignuto je Banjsko kupatilo.

-----

Osnovna škola „Đura Jakšić”

U samom centru sela nalazi se Osnovna škola u Bogutovcu koja nosi ime Đure Jakšića, funkcioniše kao izdvojeno odeljenje škole u Konarevu. Nalazi se na mestu na kom se nekada nalazila zgrada Zadružnog doma, kasnije škola u Bogutovcu, koja je uništena tokom NATO bombardovanja 1999. godine, nakon kojeg je nova škola napravljena na istom mestu.

Na ulazu u školu, nalazi se spomen-ploča iz 1953. godine na kojoj se nalaze imena 24 meštana Bogutovca palih u Narodnooslobodilačkoj borbi i žrtve fašizma.

Spomenik-kosturnica

U dvorištu Osnovne škole u centru sela, nalazi se spomen-kosturnica palih ratnika Prvog svetskog rata i boraca Narodnooslobodilačkog rata sa spomen-pločom.

Nalazi se na mestu gde se pre toga nalazila originalan spomen-kosturnica koju su podigli građani Bogutovca 1955. godine. Stara kosturnica je bila jednostavne kamene konstrukcije, ploča na četvrtastom postolju okružena betonskom ogradom.

Novu kosturnicu čine dva spomenika na zemlji, oba na sebi imaju po spomen-ploču i nešto nalik grbu. Originalna kosturnica je najverovatnije uništena tokom zemljotresa 1987. godine ili NATO bombardovanja 1999. godine, zajedno sa zgradom Zadružnog doma ispred kog se nalazila.

Hotel „Mineral”

U centru Bogutovačke Banje malo dalje od centra sela, nalazi se Hotel „Mineral”, najveći hotel u lečilištu, podignut 1985. godine. Nažalost, decenijama je bio napušten nakon 1990-ih godina dok nije obnovljen pre par godina. Sada ponovo radi, a u okviru hotela radi i spa centar „Mineral”.

Kafana kod Mira

Jedna od najstarijih kafana u Srbiji, nalazi se u centru Bogutovca. Podignuta je 1826. godine, danas stara tačno 200 godina. Od 1948. do 1968. godine kafana je bila nacionalizovana i radila je u okviru Lečilišta Bogutovačka Banja, nakon čega je zatvorena zbog slabog rada. Dve godine kasnije, Miroslav Matović nastavlja porodični posao i po njemu danas kafana nosi ime.

Kafanu je osnovao Sima Matović, ugledni trgovac, i zgrada je izgrađena po uzoru na turske hanove, odnosno objekte za prenoćište. Od 1934. godine uz dozvolu Banovine, objekat radi i kao krčma.

Crkva Svetih Apostola Petra i Pavla

Crkva Svetih Apostola Petra i Pavla nalazi se malo van centra sela u Bogutovačkoj Banji. Izgradnja je počela 1938. godine po zamisli vladike žičkog Nikolaja Velimirovića, a završena je 1968. godine nakon 30 godina zbog raznih smetnji kao što je Drugi svetski rat i posleratna reforma.

Crkva je rađena po ugledu na crkve ohridskog regiona, gde je Nikolaj Velimirović proveo 16 godina u Ohridskoj episkopiji. Napravljena je potpuno od kamena, zbog čega je stradala tokom zemljotresa 1987. godine. Na zgradi crkve se nalazi spomen-ploča sa imenima dobrotvora koji su pomogli u podizanju crkve, a 2022. godine crkva je konačno potpuno obnovljena.

Ostale znamenitosti

U Bogutovcu se takođe nalaze i Železnička stanica Bogutovačka Banja, Rimski rudnik, Zapis krst...

-----

Na vrhu objave, fotografija Hotela „Mineral” iz 2024. - izvor - https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:Bogutova%C4%8Dka\_Banja\_01.jpg

Izvor teksta - lično sakupljanje informacija iz više izvora.

https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86#

Kulturne i istorijske znamenitosti u naselju Bapsko Polje

Bapsko Polje je naselje malo dalje od našeg grada koje nažalost nema veliki broj istorijskih znamenitosti. Od 1964. godine nalazi se u sastavu opštine Kraljevo, a pre toga je više puta bilo administrativno povezano sa okolnim, većim selima.

-----

Dom društvenih organizacija Bapsko Polje

U samom centru sela nalazi se zgrada Doma društvenih organizacija Bapsko Polje. Dom je podignut 1976. godine, i danas verovatno funkcioniše kao mesna kancelarija naselja i nosi zvaničan naziv Dom kulture Bapsko Polje.

U parku pored Doma nalazi se Spomenik palim borcima NOB podignut 1990. godine. Spomenik je malih dimenzija, jednostavan sa bronzanom pločom na stilizovanom postolju i bronzanom zvezdom na vrhu.

Sa leve strane Doma nalazi se park i seosko igralište, a na ulazu u Dom i malo dvorište. Nažalost, danas deluje da su i dom i igralište većinski zapušteni, sa zaraslom travom i lošim održavanjem.

Spomenik palim borcima

U parku pored Doma društvenih organizacija, nalazi se spomenik sa spomen-pločom podignut 1990. godine, čiji je autor nepoznat. Ovaj spomenik je posvećen palim borcima Narodnooslobodilačkog rata i žrtvama fašističkog terora ovog kraja.

Spomenik je betonske konstrukcije, bele boje, i na sebi ima bronzanu petokraku zvezdu i ispod nje spomen-ploču koja sadrži tekst o palim borcima i žrtvama fašizma.

Zapis krst

Malo izvan centra sela, nalazi se Zapis krst sela Bapsko Polje koje čini veliki mermerni krst postavljen na postolju 2019. godine, kada je obnovljen. Originalni krst postavljen je 2013. godine, a pored njega se nalazi i drvo cer ograđeno jednostavnom drvenom ogradom.

-----

Na vrhu objave, fotografija Zapis krsta sela iz 2022. - izvor - https://sr.wikipedia.org/sr/%D0%94%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:Bapsko\_Polje\_03.jpg

Izvor teksta - lično sakupljanje informacija iz više izvora.

https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE\_%D0%9F%D0%BE%D1%99%D0%B5

Kulturne i istorijske znamenitosti u naselju Adrani

Adrani je naselje u blizini našeg grada koje ima jako dugu istoriju. Iako je veoma staro kao i ostala naselja, prvi put se pominje u pisanim dokumentima 1783. godine. Ime naselja potiče od lokalnog naziva za seoska imanja „ade”.

U naselju se nalazi veliki broj istorijskih znamenitosti, od kojih je najstarija školska zgrada, podignuta 1897. godine.

-----

Dom kulture Adrani

U samom centru sela nalazi se zgrada Zadružnog doma, danas nama poznat kao Dom kulture Adrani. Zgrada Doma je izgrađena najverovatnije u međuratnom periodu, a nakon Drugog svetskog rata postaje sedište zemljoradničke zadruge i kulturni centar sela.

U parku pored Doma nalazi se Spomenik rodoljubima, kao i znak „ЈА ♥️ АДРАНЕ” koji je postavljen pre par godina. Park je uređen sa nekoliko postavljenih klupa, tri jarbola za zastavu pored spomenika, i drvenom info-tablom.

Nedaleko od Doma nalazi se i zgrada pošte. Nakon što je nažalost preminuo, na zidu zgrade Doma 2023. godine oslikan je veliki mural kompozitora i pevača Novice Negovanovića koji je rođen u selu i u njemu je živeo sa porodicom i nakon svoje slave.

U Domu kulture funkcioniše i Kulturno-umetničko društvo „Moravac” koje često učestvuje u kulturnim manifestacijama, kao što je osveštavanje Hrama Svih Svetih u Adranima pre par godina, i skorija saradnja sa drugim KUD-ima iz Žiče i Samaila pre par nedelja u julu.

Spomenik rodoljubima

U parku pored Doma kulture, nalazi se spomenik sa spomen-pločama podignut 1978. godine, čiji je autor Dobrosav Rašković. Ovaj spomenik je posvećen palim ratnicima Oslobodilačkih ratova 1912-1918. godine, palim borcima Narodnooslobodilačkog rata i lokalnoj žrtvi NATO bombardovanja SRJ, Ljuboviju Erčeviću.

Nalazi se na mestu gde se pre toga nalazilo spomen-obeležje koje su podigli građani Adrana i Grdice 1958. godine. Informacije o ovom obeležju nisu dostupne.

Spomeničku celinu čine četiri skulpture pušaka, sa tri spomen-ploče oko njih postavljenje na postoljima. Kada je otkriven, nalazila se samo jedna ploča posvećena borcima NOR-a, nakon čega je dodata ploča ratnicima 1912-1918. i nakon 1999. godine ploča posvećena žrtvi NATO bombardovanja iz sela.

Osnovna škola „Dragan Marinković”

Odmah sa desne strane Doma kulture nalazi se Osnovna škola koja nosi ime Dragana Marinkovića, poznatog prvoborca iz Adrana koji je takođe bio učenik ove škole. Škola u Adranima osnovana je 1897. godine, takođe u samom centru sela.

Od 1962. godine nosi ime Dragana Marinkovića, a u dvorištu pred ulaz u školu se nalazi i spomen-bista posvećena borcu, nastala tokom 1980-ih godina.

Hram Svih Svetih

Novi hram izgrađen je u Adranima pre par godina i nosi naziv Svih Svetih. Nalazi se pred izlazak iz sela, preko puta Železničke stanice, na parceli koju je Milan Radičević poklonio crkvi. Sam hram je delo arhitekte Ljubiše Folića.

Inicijativa za izgradnju crkve u Adranima pokrenuta je već 2007. godine od strane tadašnjeg sveštenika u selu, Milomira Radića. Građevinska dozvola je dobijena početkom 2021. godine, i godinu dana kasnije u junu 2022. godine temelji su postavljenj i hram je osvešten. Tokom ceremonije, prisustvovali su mnogi meštani, učenici Osnovne škole i članovi Kulturno-umetničkog društva.

Ove godine na istoj parceli, predviđena je izgradnja parohijskog doma i velike krstionice koja je najavljena još pre par godina, i radovi bi trebalo da počnu uskoro. Hram je završen pre dve godine, i u unutrašnjosti je u potpunosti oslikan prelepim freskama.

Železnička stanica Adrani

Za razliku od većine železničkih stanica u seoskim naseljima, stanica u Adranima je znatno veća i nalazi se na železničkoj pruzi Kraljevo-Požega. Sastoji se od 5 koloseka, i jednim smerom vodi u naselje Samaila, drugim u Kraljevo, i trećim ka Mataruškoj Banji.

Stanica je izgrađena u prvoj polovini 20. veka, najverovatnije 1940. godine kada su izgrađenje druge velike železničke stanice na pruzi Kraljevo-Požega u okviru velikog projekta Ministarstva saobraćaja.

Na parceli preko puta stanice u ulici Patrijarha Pavla nalazi se Hram Svih Svetih.

-----

Na vrhu objave, fotografija Spomenika rodoljubima iz 2024. - izvor - https://sr.wikipedia.org/sr/%D0%94%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:Adrani\_05.jpg

Izvor teksta - lično sakupljanje informacija iz više izvora.

https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8

Kraljevački student poginuo u demonstracijama

Među nažalost manje poznatim istorijskim ličnostima iz Kraljeva, svrstava se i Mirko Luković, student medicine iz Konareva i jedan od pripadnika revolucionarne omladine koji je svoj život izgubio tokom studentskih demonstracija 14. decembra 1939. godine

-----

Detinjstvo i odrastanje

Mirko Luković rođen je 1921. godine u Konarevu kod Kraljeva.

Njegov otac Stojan je radio u mestu kao učitelj, dok je njegova majka bila domaćica. U Konarevu je takođe završio osnovnu školu 1931. godine, kada se upisuje u Gimnaziju u Kraljevu.

Zbog naprednih ideja koje je zastupao, izbačen je iz VI razreda 1936. godine, ali je ipak završio veliku maturu u Kraljevu 1938. godine sa vrlo dobrim uspehom.

-----

Napredni omladinski pokret

Nakon završene gimnazije upisuje se u Medicinski fakultet Beogradskog univerziteta kao student medicine 1939. godine.

Tokom ovog perioda postaje član Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ), i uključuje se u Napredni omladinski pokret gde postaje član Akcionog odbora.

Studentske demonstracije i smrt

Tokom studentskih demonstracija koje su održane u Beogradu 14. decembra 1939. godine, studenti su pružali podršku velikom radničkom štrajku vođenom pod parolama „Za mir, hleb i slobodu!” i „Dole rat!”.

U ovim demonstracijama, policija je otvorila paljbu puškama i puškomitraljezima i među poginulima se našao i Luković. Osim poginulih, ranjeno je preko 50 studenata tokom demonstracija.

Sahranjen je u rodnom gradu Kraljevu, pod strogom kontrolom policije i žandarmerije da se sahrana održi prepodne kako bi se sprečio dolazak radnika i školske omladine. Uprkos blokadi, na sahrani je bilo tridesetak kraljevačkih komunista i skojevaca okruženi žandermerijskim bajonetima. Posmrtni govori su održani uz Lenjinov marš od strane dva studenta sa Beogradskog univerziteta, jednog radnika iz Čačka i jedne žene iz Kraljeva.

-----

Nasleđe

Ime Mirka Lukovića nosila je kraljevačka Gimnazija od 1959. do 1990. godine, ispred koje se takođe nalazila bronzana spomen-bista njegovog lika koja se danas nalazi u podrumu Gimnazije. Osim Gimnazije, jedna od prvih formiranih četa Kraljevačkog NOP odreda takođe se zvala Mirko Luković, a njegovo ime se spominje u partizanskoj pesmi „Kraljevačka partizanka”.

Ulica u beogradskoj opštini Zvezdara nosi njegovo ime, a u čast događaja 14. decembra u kom je poginuo sa grupom drugih studenata nazvana je ulica u Beogradu (koja je preimenovana 2004. godine u ulicu Cara Nikolaja II), kao i Studentski dom. U bivšoj ulici 14. decembra nalazi se spomen-ploča nastala 1967. godine posvećena demonstracijama, na kojoj se nalazi i ime Mirka Lukovića.

-----

Na vrhu objave, fotografija Mirka Lukovića iz omladinskog lista Student - izvor - https://sr.wikipedia.org/wiki/Mirko\_Lukovi%C4%87

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/wiki/Mirko\_Lukovi%C4%87

Prvi mostovi u Kraljevu

Iako je Gvozdeni most poznatiji, nije prvi most koji se nalazio u Kraljevu. Naime, 1866. godine podignut je drveni pontonski most za potrebe Vojske Kneževine Srbije, korišten tokom Ratova za nezavisnost 1876.-1878. godine. Pre izgradnje ovog mosta, Ibar se prelazio preko drvenih skeli.

Prvi polustalni drveni most podignut je 1885. godine, i takođe je bio drvene građe. Njegov naziv je bio „Ibarsko-kraljevski most”, i država je naplaćivala prevoz robe preko mosta (mostarinu) sve do 1896. godine.

Ovaj drveni most uništen je od strane austrougarske vojske kada su ga zapalili 1918. godine, a nakon rata je obnovljen, i doneta odluka o izgradnji mosta betonske konstrukcije zbog porasta vodostaja reke, što je znatno otežavalo prelaz preko mosta.

Gvozdeni most preko Ibra

Na mestu današnjeg Starog Ibarskog mosta koji se

nalazi na ulazu u park Pljakin Šanac iznad gradske pijace, 1926. godine započeo je izgradnju Gvozdeni most preko Ibra, i u saobraćaj je pušten 1930. godine.

Na svom mestu se nalazio do 1944. godine, kada su ga tokom povlačenja fašistički okupatori srušili kako bi usporili ulazak Narodnooslobodilačke vojske u grad, i to u noći 28/29. novembra dan pred oslobođenje grada.

Nakon oslobođenja, ostaci mosta su raščišćeni i nastao je plan za postavljanje novog mosta na istoj lokaciji.

-----

Most viteškog kralja Aleksandra

Na mestu današnjeg Brankovog mosta u Beogradu, od 1934. godine nalazio se veliki most, dugačak čak 474 metara, građen od armiranog betona i čelika. Nosio je ime kralja Aleksandra Karađorđevića, ali je u narodu bio poznat i kao Zemunski most, Viseći most i jednostavnije m**ost kralja Aleksandra. U vreme izgradnje, bio je jedini drumski most preko Save, i zbog svoje važnosti jako vredna građevina u Beogradu.

Zašto spomeninjemo most koji se nalazi u Beogradu? Naime, takođe tokom Drugog svetskog rata, ovaj most je bio miniran, ali ne od strane okupatora već od kraljevske vojske koja se nadala da će rušenje mosta usporiti okupatorske vojske. To se dogodilo 11. aprila 1941. godine, i ostao van upotrebe do 1944. godine kada je potpuno demoliran.

Na mestu tog mosta, koristeći iste stubove, 1956. godine podignut je Most bratstva i jedinstva, nama poznat danas kao Brankov most, a ostaci starog mosta prevezeni su u naš grad gde su postavljeni na temelje Gvozdenog mosta.

-----

Most u posleratnom periodu

Za razliku od starog raskošnog izgleda, kada je most postavljen kod nas preko reke Ibar morao je da bude manji ali i funkcionalan.

U znak sećanja na oslobođenje, na mostu je 1951. godine postavljena velika metalna spomen-ploča koja je posvećena jedinicama Narodnooslobodilačke vojske i Crvene armije.

Ova ploča je u nekom periodu uklonjena, kako bi bila postavljena na novi Spomenik oslobodiocima Kraljeva u parku Pljakin Šanac odmah pored mosta.

Most danas

Danas, nama je nažalost most poznat po tome što je vrlo nesiguran i neočuvan, sa dosta pukotina, rđe, pa čak i ogradi polomljenoj na nekim mestima.

Most je zadnjih godina nekoliko puta zatvoren za saobraćaj i prolaznike, i koristio se isključivo savremeni deo mosta koji je podignut 2008. godine.

-----

Na vrhu objave, fotografija Gvozdenog mosta iz 1930-ih godina. - izvor - https://sidza.rs/most/

Izvor teksta - https://www.facebook.com/story.php?story\_fbid=2381770335363011&id=100061213012554.

Groblje streljanih, prvo mesto sećanja na Kraljevački oktobar

Nakon oslobođenja Kraljeva 29. novembra 1944. godine, na prostoru nekadašnje Fabrike vagona, gde je u oktobru 1941. godine izvršeno masovno streljanje hiljada civila, nastalo je prvo Groblje streljanih.

Na mestu masovnih grobnica podignuti su jednostavne zemljane humke obeležene drvenim krstovima. Već 30. novembra 1944. godine, samo dan nakon oslobođenja grada, borci Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije položili su prve vence stradalima, čime je započeta tradicija godišnjih komemoracija.

Tokom narednih godina, komemorativne povorke polazile su sa gradskog trga i prolazile današnjom Ulicom Oktobarskih žrtava, koja je upravo po tim povorkama dobila ime, sve do groblja gde su polagani venci. Tokom ceremonije izvođena je posmrtna kompozicija „Pali ste žrtvom”, koja je postala sastavni deo obeležavanja Kraljevačkog oktobra.

Krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina groblje je uređeno. Drveni krstovi uklonjeni su, humke su ograđene kamenim stubovima povezanim lancima, dok je u središtu podignut prvi trajni spomenik sa mermernom pločom i zvezdom. U neposrednoj blizini ostavljen je jedan veliki drveni krst kao podsetnik na prvobitni izgled groblja.

Istovremeno, u gradu su se sve češće pojavljivali predlozi da mesto stradanja dobije dostojniji memorijalni kompleks koji bi odgovarao razmerama tragedije koju je Kraljevo pretrpelo tokom Drugog svetskog rata.

-----

Predlog Spomen-groblja

Godine 1966. poznati jugoslovenski arhitekta Bogdan Bogdanović izradio je prvi projekat velikog memorijalnog kompleksa na mestu streljanja.

Njegovo idejno rešenje predviđalo je monumentalni spomen-park sa mostom preko železničke pruge, velikim humkama koje bi pratile glavnu stazu i centralnim spomenikom savremenog oblika. Projekat je predstavljao prvi ozbiljan pokušaj da se čitav prostor pretvori u jedinstveno mesto sećanja.

Međutim, zbog nedostatka finansijskih sredstava, ovaj predlog nikada nije realizovan.

Ipak, Bogdanovićev projekat predstavljao je važan korak ka izgradnji današnjeg Spomen-parka „14. Oktobar”, čija će konačna forma biti određena nakon javnog arhitektonskog konkursa nekoliko godina kasnije.

-----

Na vrhu objave, fotografija prvobitnog Groblja streljanih iz 1954. - izvor - https://youtu.be/6SUFtE9zYfk?si=Eb8YOTNJSUhJG\_VG

Izvor teksta - lično sakupljanje informacija iz više izvora.

Istorija kaldrme u ulicama grada Kraljeva

Tokom razvojnog perioda sredinom 19. veka, kraljevačka varoš se izgrađuje a novi sokaci se kaldrmišu. U Kraljevu je postojala i Turska kaldrma, koja je bila starija od trenutne. Naime, 1856. godine knez Aleksandar Karađorđević odobrio je 3135 groša čaršijskih za 300 kola kamena i 500 kola peska za sređivanje kaldrme.

Kaldrma je bila jako prepoznatljiva pogotovo na gradskom trgu, međutim nakon nemačke okupacije aprila 1941. godine naređeno je da se deo kaldrme ukloni i zameni makadamom, kako bi se nemačkim snagama omogućilo lakše kretanje vozila kroz grad.

Prilikom posleratne rekonstrukcije, ovaj izgled ulica je počeo da nestaje nakon 1956. godine kada su ulice počele da se rekonstruišu asfaltom, ali su ipak ostale na mestima kao što su Plato 29. novembra (današnji Trg Svetog Save), gde je kaldrma takođe uklonjena nakon rekonstrukcije trga 2008. godine, i glavnom gradskom trgu. Nažalost, danas samo par ulica zadržava originalnu kaldrmu, kao i glavni gradski trg.

-----

Na vrhu objave, fotografija Trga srpskih ratnika iz prve polovine 20. veka - izvor - https://sidza.rs/bilo-jednom-jedno-kraljevo-2/

Izvori teksta - https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0\_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B0 https://www.facebook.com/NepoznatoKraljevo/photos/nekada-su-ulice-kraljeva-bile-pokrivene-kaldrmom-koja-je-morala-da-se-povremeno-/740238766328394/

Uspeh fresaka iz manastira Žiče na izložbi u Parizu

Na velikoj izložbi otvorenoj 22. maja 1950. godine održane u Nacionalnom muzeju francuskih spomenika u Parizu, nalazile su se i freske našeg manastira Žiča. Izložba je nosila naziv „Srednjovekovna umetnost naroda Jugoslavije”, i činile su je srednjovekovne umetnosti kao što su freske, ikone, skulpture i reljefi iz čitave zemlje. Kolekcija fotografija primeraka sa izložbe su objavljeni iste godine u knjizi koja je nosila isto ime kao i sama izložba, na francuskom jeziku. Izložba je bila vrlo popularna i uspešna, a pogotovo freske iz Žiče.

Izložbu su činile 160 kopija fresaka i 105 replika skulptura. Nakon povratka iz Pariza, one su izložene u Zagrebu naredne godine nakon čega su prenete u Beograd, gde se nalaze u okviru Galerije fresaka otvorene 1953. godine. Kopije fresaka osim Žiče potiču i iz drugih značajnih manastira, kao što su Studenica, Mileševa, Gračanica, i veliki broj drugih.

Prilikom svoje posete Rankovićevu 1951. godine, predsednik vlade maršal Tito je posetio manastir nakon čega je pohvalio monahe, donirao tadašnjih 20,000 dinara i zatražio da se izrade kopije fresaka iz manastira za svoje prebivalište u Beogradu, koje se danas čuvaju u Muzeju Jugoslavije.

-----

Izvor fotografije, razglednica manastira Žiča 1962. iz godine.

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0\_%D1%84%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0

Prva stalna postavka Gradskog muzeja Rankovićevo (Kraljevo)

Fotografija dela prve stalne postavke u Gradskom muzeju iz 1951. godine nakon osnivanja muzeja 1. maja. Ovaj deo postavke se fokusirao na Drugi svetski rat i nosio je naziv „NOB i Revolucija”, dok se drugi deo fokusirao na etnologiju našeg kraja. Na slici vidimo bistu Narodnog heroja Živana Maričića koja se danas nalazi ispred Osnovne škole „Živan Maričić” u Žiči, rad nepoznatog autora. Muzej će par godina kasnije 1955. godine promeniti naziv iz Gradskog muzeja Rankovićevo u Narodni muzej Kraljevo.

-----

Izvor fotografije nepoznat.

Oficirska i Francuska kolonija

Izgradnjom Fabrike aviona i drugih velikih industrijskih preduzeća krajem dvadesetih godina XX veka, Kraljevo je doživelo nagli privredni razvoj. Zbog dolaska stručnjaka iz drugih krajeva Jugoslavije i inostranstva, nastala su nova planska naselja poznata kao kolonije.

Među prvim i najznačajnijim bile su Oficirska i Francuska kolonija.

-----

Oficirska kolonija

Oficirska kolonija građena je između 1927. i 1938. godine sa desne strane tadašnjeg Kragujevačkog druma (današnja Dositejeva ulica).

Naselje je bilo namenjeno prvenstveno oficirima, pilotima, vojnim inženjerima i stručnom kadru zaposlenom u Državnoj fabrici aviona.

Kuće su bile planski građene u mirnom delu grada, okružene zelenilom, što je predstavljalo visok standard stanovanja za to vreme.

Od nekadašnje Oficirske kolonije danas su sačuvani:

- Zgrada Kluba vazduhoplovstva (poznata i kao Vojni hotel),

- i jedna manja zgrada iz tog perioda.

Veći deo kolonije uklonjen je sedamdesetih godina XX veka, kada je na njenom mestu izgrađeno novo stambeno naselje.

-----

Francuska kolonija

Neposredno pored Oficirske kolonije nalazila se Francuska kolonija, izgrađena nakon 1927. godine.

U njoj je živelo oko 200 francuskih inženjera, tehničara i stručnih radnika koji su radili u Fabrici aviona.

Njihovo prisustvo bilo je rezultat saradnje Kraljevine Jugoslavije i francuske vazduhoplovne industrije prilikom razvoja domaće proizvodnje aviona.

Stanovi su bili moderni i veoma komforni za tadašnje prilike.

Francuski stručnjaci napustili su Kraljevo 1935. godine, ali je naziv naselja ostao još nekoliko decenija.

Danas Francusku koloniju čine oko 20 autentučnih kuća.

-----

Nasleđe

Iako je oficirska kolonije danas gotovo nestala kao i deo francuske kolonije, one predstavljaju važan deo istorije urbanog razvoja Kraljeva.

Njihova izgradnja svedoči o vremenu kada je grad postajao jedan od najznačajnijih industrijskih i vazduhoplovnih centara Kraljevine Jugoslavije, privlačeći stručnjake iz cele zemlje i inostranstva.

Danas na njihove nekadašnje lokacije podsećaju tek pojedine sačuvane zgrade i naziv Francuska kolonija, koji je među starijim Kraljevčanima ostao u upotrebi.

-----

Na vrhu objave, fotografija jedne od kuća Francuske kolonije - izvor - https://sidza.rs/kraljevacke-kolonije/

Izvori teksta - https://www.krug.rs/2440-kolonije-u-kraljevu/, https://sidza.rs/kraljevacke-kolonije/

Akcija kraljevačkih vatrogasaca (27. septembar 1941.)

Sedamnaest članova Dobrovoljnog vatrogasnog društva Kraljevo, okupljenih u vatrogasnom orkestru, napustilo je okupirani i blokirani grad i, svirajući nemačke marševe i poznatu pesmu „Lili Marlen”, prošlo pored nemačkih straža bez izazivanja sumnje.

Nakon izlaska iz grada stigli su na Goč, gde su se priključili Kraljevačkom partizanskom odredu „Jovo Kursula”.

-----

Podvig bez presedana

Kraljevo se u jesen 1941. godine nalazilo pod strogom nemačkom okupacijom i kontrolom.

Vatrogasni orkestar iskoristio je muziku kao sredstvo obmane, prolazeći kroz grad i pored nemačkih položaja kao da se radi o redovnom nastupu.

Zahvaljujući tome uspeli su da napuste grad i pridruže se ustaničkim snagama.

Ovaj događaj ostao je upamćen kao jedinstven primer hrabrosti i snalažljivosti u istoriji srpskog vatrogastva.

-----

Dan dobrovoljnih vatrogasaca Srbije

U znak sećanja na ovaj događaj, 27. septembar obeležava se kao Dan dobrovoljnih vatrogasaca Srbije.

Istog dana Dobrovoljno vatrogasno društvo Kraljevo tradicionalno polaže vence uz marš i koračnicu kroz grad kod spomen-ploče na starom Vatrogasnom domu i odaje počast svojim članovima.

-----

Vatrogasci koji su učestvovali u akciji

Prema podacima hroničara dr Milana Matijevića, učesnici ovog događaja bili su:

- Branko Nasakanda (kapelnik)

- Mirko Belobrk

- Milorad Milovanović

- Slavoljub Mirković

- Dragoljub Moravčić

- Vladimir Petrović

- Milosav Spasojević

- Milivoje Vujović

- Božidar Vukomanović

- Branislav Vukomanović

- Milorad Pedović

- Petar Petrović

- Janko Ćurčić

- Jurica Ivan

- Slavoljub Petrović

- Rajko Stojanović

- Nikola Đoković

-----

Sećanje

Više od osam decenija kasnije, podvig kraljevačkih vatrogasaca ostaje jedan od najupečatljivijih događaja u istoriji grada i srpskog dobrovoljnog vatrogastva.

Njihova hrabrost i domišljatost predstavljaju važan deo lokalne istorije Kraljeva.

-----

Na vrhu objave, fotografija vatrogasnog orkestra tokom akcije izlaska iz okupiranog grada - izvor - https://www.krug.rs/6718-kako-je-orkestar-1941-prevario-nemacke-straze-video/

Izvor teksta - https://www.krug.rs/6718-kako-je-orkestar-1941-prevario-nemacke-straze-video/

Kako su nastale kraljevačke kolonije?

Između dva svetska rata Kraljevo je doživelo jednu od najvećih promena u svojoj istoriji. Iz manje trgovačke varoši grad je prerastao u značajan industrijski, železnički i saobraćajni centar.

Kako bi se obezbedio smeštaj za hiljade novih radnika, inženjera, oficira i stručnjaka koji su dolazili u grad, počela je izgradnja posebnih stambenih naselja poznatih kao kolonije.

Ovo je prva objava u seriji o kraljevačkim kolonijama.

-----

Industrijski razvoj Kraljeva

Nakon Prvog svetskog rata Kraljevina SHS započela je obnovu zemlje koristeći ratne reparacije i državna ulaganja.

Zbog svog povoljnog geografskog položaja i razvijene železničke mreže, Kraljevo je izabrano za jedan od glavnih industrijskih centara centralne Srbije.

Tokom dvadesetih i tridesetih godina izgrađeni su:

Železnička radionica za opravku lokomotiva i vagona,

Državna fabrika aviona,

novi magacini, stovarišta i električne centrale,

proširena železnička mreža normalnog koloseka.

Industrijski razvoj doveo je do naglog povećanja broja zaposlenih i stanovnika grada.

-----

Zašto su nastale kolonije?

Kraljevo je nakon Prvog svetskog rata imalo oko 2.500 stanovnika.

Do 1927. godine broj stanovnika porastao je na oko 8.000, dok je pred početak Drugog svetskog rata grad imao više od 11.000 stanovnika.

Veliki broj novih radnika i stručnjaka dolazio je iz drugih krajeva Jugoslavije, ali i iz inostranstva.

Bilo je potrebno brzo izgraditi kvalitetan smeštaj, pa država finansira izgradnju planskih stambenih naselja.

Ova naselja dobila su naziv kolonije, prema latinskoj reči colonus, odnosno naselje doseljenika.

Za svoje vreme predstavljale su veoma moderan način stanovanja, sa tekućom vodom, kupatilima, dvorištima i planski uređenim ulicama.

-----

Sedam kraljevačkih kolonija

Između 1924. i 1940. godine u Kraljevu je izgrađeno sedam kolonija:

- Oficirska kolonija,

- Francuska kolonija,

- Ratarska (Profesorska) kolonija,

- Železnička kolonija (danas poznata kao Stara kolonija),

- Činovnička kolonija,

- Nova železnička kolonija,

- i Nova kolonija.

Posle Drugog svetskog rata nastale su i nove kolonije, poput Gradske kolonije, Samačke kolonije i naselja „Đuro Đaković”.

-----

Nasleđe

Kolonije nisu predstavljale samo stambena naselja, već simbol ubrzane modernizacije Kraljeva između dva svetska rata.

Mnoge od njih postoje i danas, dok su druge vremenom srušene ili zamenjene novim zgradama. Ipak, njihova imena ostala su deo svakodnevnog govora i važan deo identiteta grada.

U narednim objavama predstavićemo istoriju svake kraljevačke kolonije pojedinačno.

-----

Na vrhu objave, fotografija vojnika ispred novoizgrađenih zgrada u Kraljevu nakon završetka Velikog rata - izvor - https://nmkv.rs/dan-primirja-u-prvom-svetskom-ratu/

Izvori teksta - https://www.krug.rs/2440-kolonije-u-kraljevu/, https://sidza.rs/kraljevacke-kolonije/

Veseli spust

Veseli spust, poznat i kao Ibarska regata, jedna je od najpoznatijih i najdugovečnijih manifestacija u Kraljevu.

Svakog leta okuplja hiljade učesnika i posetilaca koji čamcima, kajacima, splavovima i drugim plovilima plove rekom Ibar od srednjovekovnog grada Magliča do Kraljeva.

Tokom više od četiri decenije održavanja, Veseli spust postao je jedan od najprepoznatljivijih simbola grada i najveća manifestacija na vodi u ovom delu Srbije.

-----

Preteča Veselog spusta

Iako se savremeni Veseli spust održava od 1989. godine, njegove korene možemo pronaći i ranije.

Još 1968. godine organizovana je turistička regata od Raške do Kraljeva, koju su organizovali Dom kulture Ušće i Kajak klub „Studenica”.

Učesnici su na drvenim splavovima plovili Ibrom do Kraljeva, čime je postavljen jedan od temelja kasnije tradicije spusta rekom.

Iako tada nije privukla veliku pažnju u samom Kraljevu, ova regata danas se smatra važnim pretečom manifestacije koja će dve decenije kasnije prerasti u Veseli spust.

Početak tradicije

Prvi Veseli spust održan je 1989. godine, kada je učestvovalo oko 150 učesnika sa dvadesetak plovila.

Od tada se manifestacija održava svake godine, tradicionalno poslednje nedelje juna ili prve nedelje jula, u zavisnosti od vremenskih uslova.

Danas Veseli spust okuplja više od 10.000 učesnika, među kojima su posetioci iz cele Srbije i inostranstva.

-----

Trasa

Plovidba počinje kod srednjovekovnog grada Magliča, oko 25 kilometara jugozapadno od Kraljeva.

Učesnici se spuštaju rekom Ibar kroz živopisnu Ibarsku klisuru, a tradicionalno se zaustavljaju u Mataruškoj Banji, gde je za sve učesnike organizovan zajednički ručak.

Nakon odmora, većina nastavlja plovidbu do Kraljeva, gde ih dočekuju brojni građani i bogat kulturno-zabavni program.

Više od regate

Veseli spust nije takmičenje, već manifestacija čiji je cilj druženje i dobra atmosfera.

Tokom nekoliko dana održavaju se koncerti, sportsko-rekreativni programi, večernje žurke i tradicionalne Igre na vodi.

Po dolasku u Kraljevo učesnike često dočekuju trubači, dok se gradske ulice pretvaraju u veliku letnju proslavu.

Kreativna plovila

Jedno od zaštitnih obeležja Veselog spusta jesu raznovrsna i maštovito izrađena plovila.

Pored kajaka i čamaca, učesnici svake godine izrađuju splavove od drveta, buradi, stiropora, plastičnih flaša i drugih materijala, dok se često mogu videti i vojni desantni čamci i druga neobična plovila.

Upravo kreativnost učesnika doprinosi jedinstvenoj atmosferi po kojoj je manifestacija poznata.

-----

Značaj za Kraljevo

Veseli spust danas predstavlja jednu od najvažnijih turističkih manifestacija Kraljeva.

Pored promocije reke Ibar i prirodnih lepota okoline, manifestacija svake godine doprinosi razvoju turizma i okuplja hiljade ljudi svih generacija.

Za mnoge Kraljevčane, početak leta nezamisliv je bez Veselog spusta.

-----

Nasleđe

Od 1989. godine do danas, Veseli spust izrastao je iz lokalnog okupljanja u jednu od najvećih rečnih manifestacija u Srbiji.

Zahvaljujući spoju tradicije, prirode, druženja i dobre atmosfere, ostao je jedan od najprepoznatljivijih simbola Kraljeva i događaj koji svake godine okuplja nove generacije učesnika.

-----

Na vrhu objave, fotografija Veselog spusta od pre par godina. - izvor - Turistička organizacija Kraljevo

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%98%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0

Savezničko bombardovanje i oslobođenje Kraljeva (1944.)

Tokom završne godine Drugog svetskog rata, Kraljevo se ponovo našlo na liniji fronta. Grad je tokom leta pretrpeo saveznička bombardovanja, a nekoliko meseci kasnije postao je poprište završnih borbi za oslobođenje od nemačke okupacije.

Posle tri godine i sedam meseci okupacije, Kraljevo je konačno oslobođeno 29. novembra 1944. godine.

Ovo je poslednja objava u seriji objava o istoriji Kraljeva u Drugom svetskom ratu.

-----

Savezničko bombardovanje

U noći između 11. i 12. avgusta 1944. godine saveznička avijacija bombardovala je Kraljevo, Grdicu i okolna naselja.

Cilj napada bili su nemački vojni i železnički objekti, ali veliki deo bombi pogodio je civilne delove grada.

U bombardovanju je poginulo više građana, porušen je veliki broj kuća, dok je oštećena i rimokatolička crkva.

Značajniji nemački vojni objekti uglavnom nisu bili ozbiljnije pogođeni, osim skladišta goriva u Grdici.

Novi vazdušni napad usledio je 2. septembra 1944. godine.

-----

Završne borbe

Nakon oslobođenja istočne Srbije i Beograda, nemačke snage počele su povlačenje prema zapadu.

Sredinom oktobra jedinice NOVJ, uz podršku Crvene armije, oslobodile su Trstenik i Vrnjačku Banju, primoravši nemačke snage da se povuku prema Kraljevu.

Tokom novembra vođene su borbe na prilazima gradu, dok su nemačke jedinice pokušavale da obezbede povlačenje Armijske grupe „E" prema Bosni.

Oslobođenje Kraljeva

Krajem novembra sve prilaze gradu zauzele su jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. U zoru 28. novembra 1944. godine, 4. crnogorska brigada započela je napad na Kraljevo.

Istovremeno su jedinice Crvene armije prešle Ibar kod Ratine i uključile se u borbe zajedno sa jugoslovenskim jedinicama.

Borbe su vođene tokom čitavog dana i noći, naročito u gradskim ulicama i oko važnih saobraćajnih pravaca.

U napadu su učestvovali i delovi 3. i 6. srpske brigade, koji su vršili pritisak iz pravca Raške.

Do jutra 29. novembra nemačke snage napustile su grad, čime je Kraljevo posle više od tri godine okupacije konačno bilo oslobođeno.

-----

Posledice

Tokom završnih borbi nemačke snage pretrpele su značajne gubitke, dok je zaplenjena velika količina naoružanja, vozila i železničke opreme.

Jedinice NOVJ nastavile su napredovanje prema Čačku, dok su jedinice Crvene armije nastavile operacije prema severu.

Četvrti kraljevački bataljon je za ovo vreme vodio borbe za oslobođenje Beograda i nastavljanje borbi na Sremskom frontu na putu ka Zagrebu i Trstu, a nakon toga su se vratili u Kraljevo.

Posledice bombardovanja su bile teške jer je uništeno dosta civilne infrastrukture, kao što su stara bolnica i razni mostovi, prelazi, itd.

Za Kraljevo je time završen najteži rat u njegovoj istoriji.

-----

Nasleđe

Oslobođenje Kraljeva 29. novembra 1944. godine označilo je kraj nemačke okupacije grada i početak njegove posleratne obnove.

Istovremeno, saveznička bombardovanja i završne borbe ostavile su iza sebe velika materijalna razaranja i brojne civilne žrtve.

Danas se događaji iz 1944. godine proučavaju kao važan deo istorije Kraljeva i završnice Drugog svetskog rata u Srbiji.

-----

Na vrhu objave, fotografija boraca Četvrtog kraljevačkog bataljona u okolini Kraljeva po povratku u grad, 1945. - izvor - Ratnim stazama proletera, Mitar Mitrović.

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0\_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B0

Kraljevački oktobar (1941.)

U oktobru 1941. godine Kraljevo je doživelo najveću tragediju u svojoj istoriji. Nakon neuspele opsade grada od strane ustaničkih snaga, nemačke fašističke vlasti sprovele su masovnu odmazdu nad civilnim stanovništvom.

U periodu između 15. i 20. oktobra 1941. godine, u krugu tadašnje Železničke radionice, takozvanim Lagerom, nemačke okupacione snage streljale su više hiljada civila. Ovaj događaj ostao je upamćen kao Kraljevački oktobar ili Masakr u Kraljevu.

-----

Nemački sistem odmazde

Tokom ustanka u Srbiji, nemačka vojna uprava primenjivala je politiku kolektivnog kažnjavanja stanovništva.

Po naređenju okupacionih vlasti, za svakog poginulog nemačkog vojnika streljano je 100 talaca, dok je za svakog ranjenog streljano 50.

Nakon borbi tokom Opsade Kraljeva, veliki broj građana uhapšen je i odveden u privremeni logor formiran u krugu Železničke radionice, poznat kao Lager.

Među zatvorenima našli su se radnici, železničari, činovnici, trgovci, profesori, učenici, seljaci i drugi stanovnici Kraljeva i okolnih mesta.

Da se ne zaboravi

Između 15. i 20. oktobra 1941. godine zarobljenici su u grupama izvođeni iz Lagera i streljani na prostoru današnjeg Spomen-parka.

Broj žrtava i danas je predmet istorijskih istraživanja.

Savremena istraživanja Istorijskog arhiva Kraljevo identifikovala su više od 2.190 imenom i prezimenom poznatih žrtava, dok se u starijoj literaturi često navode procene od oko 6.000 streljanih.

Bez obzira na procene, Kraljevački oktobar predstavlja jedno od najvećih masovnih streljanja civila u okupiranoj Srbiji tokom Drugog svetskog rata.

Posledice

Masakr je ostavio duboke posledice na Kraljevo.

Gotovo svaka porodica izgubila je nekog člana, a brojni privredni i društveni radnici grada ubijeni su tokom nekoliko dana.

Crne zastave su se vijorile iznad svake kuće, dok su žene nosile crne marame koje su sašile.

Posebno težak udarac pretrpela je Železnička radionica, čiji je veliki broj zaposlenih streljan.

Grad se od ovog gubitka oporavljao godinama nakon završetka rat.

Sećanje

Na mestu streljanja danas se nalazi Spomen-park „14. Oktobar”, podignut u znak sećanja na žrtve.

Svake godine u oktobru održavaju se komemoracije na kojima se odaje počast stradalim građanima.

Kraljevački oktobar ostaje jedan od najznačajnijih događaja u istoriji grada i trajni podsetnik na stradanje civilnog stanovništva tokom Drugog svetskog rata.

-----

Nasleđe

Masovno streljanje u Kraljevu predstavlja jedan od najtežih ratnih zločina počinjenih u Srbiji tokom nemačke okupacije.

Danas se ovaj događaj proučava kao važan deo zavičajne i državne istorije, a očuvanje sećanja na žrtve ostaje važan deo istorijskog nasleđa Kraljeva.

-----

Na vrhu objave, fotografija nemačkog vojnika koji hoda među telima streljanih - izvor - knjiga Ratnim stazama proletera, Mitar Mitrović

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BA%D1%80\_%D1%83\_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D1%83

Opsada Kraljeva i građanski rat (1941.)

U jesen 1941. godine, Kraljevo je postalo poprište jedne od najvećih bitaka tokom ustanka u okupiranoj Srbiji. Grad, koji je predstavljao važno nemačko železničko i vojno uporište, našao se pod opsadom ustanika, dok su se istovremeno počele pojavljivati prve ozbiljne podele između dva pokreta otpora - partizana i četnika.

-----

Početak ustanka

Nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije u aprilu 1941. godine, nemačka vojska uspostavila je kontrolu nad Kraljevom, koje je zbog svog železničkog čvora i industrije predstavljalo jedan od najvažnijih strateških centara u centralnoj Srbiji.

Tokom leta 1941. godine, širom zapadne Srbije izbio je ustanak protiv okupatora.

U prvim mesecima ustanka, jedinice Narodnooslobodilačkog pokreta (NOP / Partizani) i Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO / četnici) zajednički su učestvovale u borbama protiv nemačkih snaga i oslobađanju okolnih naselja.

Opsada Kraljeva

Krajem septembra i početkom oktobra 1941. godine započela je opsada Kraljeva.

Cilj ustanika bio je zauzimanje grada i uništenje nemačkog garnizona koji se nalazio u zgradi Ratarske škole.

Borbe su vođene na više pravaca, naročito oko Ratarske škole, železničkih objekata i prilaza gradu.

Tokom borbi prvi put su upotrebljeni i tenkovi i artiljerija kojima su raspolagale ustaničke jedinice.

Prvi tenkovi zaplenjeni su od nemačkih snaga početkom oktobra kod Gornjeg Milanovca. Jedan je bio francuski Hotchkiss H35, dok se smatra da je drugi bio Renault R35.

Oba tenka učestvovala su u napadu 31. oktobra 1941. godine, kada su uspela da probiju nemačku odbranu i stignu približno do mesta gde će kasnije biti podignut Spomenik prvom partizanskom tenku na današnjem Trgu Svetog Save.

Prvi artiljerijski top korišćen je u jesen 1941. godine od strane 2. Čibukovačke čete odreda „Jovo Kursula” u Drakčićima gde su ustanici zajedno uništili dva nemačka kamiona po prvi put u srezu.

Partizanske akcije članova KPJ i SKOJ-a su se odvijale svakodnevno kako bi se sabotirali nemački fašisti, najpoznatiji od kojih je atentat na kolaboracionistu žandarmerijskog kapetana Terzića koji je izvršen u Omladinskoj ulici gde se danas nalazi spomen-ploča.

I pored početnih uspeha, nemački garnizon uspeo je da zadrži grad.

-----

Početak građanskog rata

Dok su borbe protiv okupatora još trajale, odnosi između partizana i četnika postajali su sve lošiji.

Političke i vojne razlike između dva pokreta dovele su do prekida saradnje tokom jeseni 1941. godine.

Ubrzo su izbili i prvi međusobni sukobi, čime je, pored rata protiv okupatora, započeo i građanski rat u Jugoslaviji koji će trajati do kraja Drugog svetskog rata.

-----

Posledice opsade

Nakon neuspele opsade, nemačke okupacione vlasti sprovele su masovne odmazde nad stanovništvom Kraljeva.

Između 15. i 20. oktobra 1941. godine, u krugu tadašnje Železničke radionice, takozvanom logoru Lageru, streljano je više hiljada civila u jednom od najvećih ratnih zločina počinjenih u okupiranoj Srbiji i najvažnijem danu u istoriji grada Kraljeva.

O ovom događaju biće reči u posebnoj objavi posvećenoj Kraljevačkom oktobru.

Nasleđe

Iako opsada nije dovela do oslobođenja grada, predstavljala je jednu od najvećih ustaničkih operacija u Srbiji tokom 1941. godine.

Borbe za Kraljevo ostale su upamćene po zajedničkom učešću partizana i četnika u prvoj fazi ustanka, upotrebi zaplenjenih tenkova i artiljerije po prvi put u ustanku, i teškim posledicama koje su usledile nakon nemačkih odmazdi.

Opsada Kraljeva danas zauzima važno mesto u vojnoj i lokalnoj istoriji grada, dok brojni spomenici i istorijski izvori čuvaju sećanje na događaje iz jeseni 1941. godine.

-----

Na vrhu objave, fotografija partizanske akcije sabotaža nemačkog voza u Progorelici - izvor - knjiga Ratnim stazama proletera, Mitar Mitrović

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0\_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B0

Kraljevo između dva svetska rata

Nakon završetka Prvog svetskog rata i stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Kraljevo je započelo period obnove i ubrzanog razvoja. Grad je postepeno prerastao iz manje varoši u značajan saobraćajni, industrijski i administrativni centar centralne Srbije.

-----

U novoj državi

Žički srez je od 1922. do 1929. godine pripadao Raškoj oblasti sa sedištem u Čačku.

Nakon administrativne reforme 1929. godine, Kraljevo je postalo deo Moravske banovine, čije je sedište bilo u Nišu.

Ove promene bile su deo reorganizacije države, ali nisu umanjile značaj Kraljeva kao važnog regionalnog centra.

Industrijski razvoj

Jedan od najvažnijih događaja međuratnog perioda bila je izgradnja Železničke radionice za opravku lokomotiva i vagona, kao i Državna fabrika aviona.

Radovi su započeli još 1924. godine, dok su hale i mašine nabavljane iz Nemačke kao deo ratnih reparacija nakon Prvog svetskog rata.

Radionica je počela sa radom aprila 1936. godine, a prvi železnički vagoni za opravku stigli su već u avgustu iste godine.

Njeno otvaranje predstavljalo je prekretnicu u razvoju Kraljeva, jer je zapošljavala veliki broj radnika i doprinela razvoju industrije i železničkog saobraćaja. Kasnije će upravo iz ove radionice nastati čuvena Fabrika vagona Kraljevo, jedno od najvećih industrijskih preduzeća u gradu. Kraljevo će nakon ovoga takođe postati važan železnički čvor u centralnoj i zapadnoj Srbiji.

-----

Spomenik srpskom vojniku, „Milutin”

Godine 1934. u centru grada podignut je Spomenik srpskom vojniku, posvećen borcima poginulim u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu.

Spomenik je postao jedno od najvažnijih mesta za državne i vojne ceremonije i ostao je jedan od najprepoznatljivijih simbola Kraljeva do danas.

Druge znamenitosti

U ovom periodu se osim „Milutina” pojavljuju mnoge druge zgrade koje i danas prepoznajemo. Neke od njih su:

- Hotel „Jugoslavija”,

- Zgrada kluba Vazduhoplovstva,

- Kuća Novakovića,

- Kuća Adžića,

- Kuća Kneževića,

- Zadužbina Anđelka Savića,

- Zadužbina Živke Đokić,

- Zgrade u Francuskoj koloniji,

- Zgrade u Oficirskoj koloniji.

-----

Grad u razvoju

Tokom međuratnog perioda Kraljevo je nastavilo da raste.

Razvijali su se trgovina, zanatstvo i železnički saobraćaj, podizane su nove javne zgrade i stambeni objekti, a grad je postajao sve značajnije privredno središte ovog dela Srbije.

Međutim, razvoj je naglo prekinut aprilskim ratom 1941. godine, kada je Kraljevina Jugoslavija okupirana, a Kraljevo ušlo u jedan od najtežih perioda svoje istorije.

-----

Na vrhu objave, fotografija radnika Državne fabrike aviona - izvor - https://sidza.rs/pravili-avione/

Izvor teksta - https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0\_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B5%D0%B2%D0%B0