u/Important1896

>Xem How to Become a Tyrant (Cách trở thành bạo chúa) trên Netflix mới thấy, các nhà độc tài không chỉ biết dùng súng đạn. Mỗi ông có một bài riêng để giành và giữ cái ghế quyền lực.

1. Hitler – Muốn giữ quyền thì trước tiên phải thâu tóm quyền lực.

Năm 1923 đảo chính hụt, phải ngồi tù. Đến năm 1933 được bổ nhiệm làm Thủ tướng Đức. Sau vụ cháy Quốc hội, Hitler lợi dụng tình trạng khẩn cấp và Đạo luật Trao quyền để bóp nghẹt dân chủ, loại bỏ đối lập. Từ một chính khách trở thành nhà độc tài. Nhưng mộng đế chế nghìn năm kết thúc năm 1945, khi Hồng quân đánh vào Berlin, Hitler tự sát dưới hầm.

2. Saddam Hussein – Muốn ngồi chắc ghế thì dẹp sạch đối thủ.

Vừa lên làm Tổng thống Iraq năm 1979, Saddam đã mở cuộc thanh trừng trong Đảng Ba'ath. Ai bị coi là đe dọa quyền lực đều có nguy cơ bị bắt, xử tử. Bộ máy an ninh trở thành công cụ bảo vệ cá nhân. Nhưng năm 2003, Mỹ và liên quân đánh Iraq, Saddam bị lật đổ, sau đó bị bắt và treo cổ năm 2006. Dẹp hết đối thủ trong nước, cuối cùng vẫn mất ghế vì chiến tranh.

3. Idi Amin – Muốn thiên hạ nghe lời thì làm cho họ sợ vãi mật.

Đảo chính Uganda năm 1971, Amin dùng quân đội và bộ máy an ninh để khủng bố những người bị nghi chống đối. Năm 1972 trục xuất hàng chục nghìn người gốc Á, khiến kinh tế lao đao. Năm 1978 lại gây chiến với Tanzania, để rồi bị đánh bật khỏi quyền lực năm 1979. Chạy ra nước ngoài sống lưu vong, đến năm 2003 mới chết.

4. Stalin – Muốn kiểm soát con người thì kiểm soát luôn sự thật.

Sau khi Lenin mất năm 1924, Stalin từng bước loại bỏ các đối thủ chính trị. Đại thanh trừng 1936–1938 khiến hàng trăm nghìn người bị xử tử. Không chỉ kiểm soát quân đội, công an mật, Stalin còn kiểm soát báo chí, sách sử, hình ảnh lãnh tụ. Người thất thế có thể bị xóa khỏi cả ảnh chụp lịch sử. Stalin chết năm 1953 khi vẫn nắm quyền, nhưng năm 1956 chính Khrushchev đã công khai phê phán ông. Lúc sống ai cũng phải tung hô, chết rồi mới lòi ra bao chuyện.

5. Gaddafi – Muốn cầm quyền lâu thì tạo ra cả một xã hội theo luật chơi của mình.

Năm 1969 đảo chính lật đổ vua Libya. Gaddafi viết Sách Xanh, xây dựng hệ thống chính trị Jamahiriya năm 1977, tuyên bố trao quyền trực tiếp cho nhân dân. Nhưng thực tế quyền lực vẫn tập trung quanh ông và những người thân tín. Sau 42 năm cai trị, đến năm 2011, nổi dậy biến thành nội chiến, chế độ sụp đổ và Gaddafi bị giết. Tự thiết kế cả hệ thống, nhưng không xây được cơ chế chuyển giao quyền lực ổn định.

6. Gia tộc Kim – Muốn giữ quyền mãi thì biến cái ghế thành gia sản.

Kim Il-sung lập chính quyền Triều Tiên năm 1948, xây dựng hệ thống sùng bái lãnh tụ, kiểm soát thông tin và bộ máy đảng, quân đội, an ninh. Năm 1994 ông mất, con trai Kim Jong-il kế vị. Năm 2011 Kim Jong-il qua đời, Kim Jong-un lên thay. Đến năm 2026 vẫn là đời thứ ba. Điểm khác biệt là quyền lực được chuẩn bị để truyền từ cha sang con, thay vì sụp đổ cùng người sáng lập.

Sáu bài học của Netflix là: Giành quyền như Hitler, diệt đối thủ như Saddam, gieo sợ hãi như Amin, kiểm soát sự thật như Stalin, thiết kế lại xã hội như Gaddafi và truyền ngôi như gia tộc Kim. Nhưng lịch sử cũng phũ phàng: giữ ghế lâu không có nghĩa trị nước giỏi...ông cầm quyền vài chục năm rồi chết thảm,.. ông chết già trên đỉnh quyền lực, có nhà truyền được đến đời cháu. Theo anh em, trong sáu chiêu này, chiêu nào hiệu quả nhất để một chế độ tồn tại lâu dài? Và liệu một chế độ tồn tại lâu có đồng nghĩa với một đất nước phát triển tốt?

Trong quãng thời gian 7-8 năm trở lại đây, Việt Kiều Bùi Chân Phương và 11 công ty của mình đã trúng 246 gói thầu trang thiết bị y tế trên 28 tỉnh thành. Tổng trị giá làm tròn là 6.000 tỷ đồng.

Danh sách không đầy đủ các bệnh viện có “làm-ăn” với Công ty Việt Mỹ bao gồm:

1. Bệnh viện Chợ Rẫy Hồ Chí Minh (thứ trưởng Nguyễn Tri Thức - hơn 600 tỷ đồng)
2. Bệnh viện 19/8 Bộ Công An.
3. Bệnh viện Ung bướu Hà Nội
4. Bệnh viện Đa khoa Phú Thọ
5. Bệnh viện 108
6. Bệnh viện Phổi Trung ương
7. Bệnh viện Quân y 103
8. Tai Mũi Họng Trung ương
9. E
10. Trung ương Huế
11. Việt Tiệp
12. Hà Tĩnh, Bình Định, Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hoá, Nghệ An, Gia Lai, Đắk Lắk, Bắc Giang, Bắc Ninh, Vĩnh Long, Cần Thơ…

Các Giám đốc Sở Y tế, Giám đốc các bệnh viện tỉnh đang cầm tay nhau hát bài Nối vòng tay-lon của Trịnh Công Sơn, rằng:

Mặt đất bao la anh em ta về Gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng trời rộng Bàn tay ta nắm nối trọn một vòng Việt Nam… Nguồn: Hoang Dung đầu bùi...

Anh chị em cho ý kiến dưới còm, xem trùm cuối là ai nào?

......Một bài viết trên Mondoweiss về những nền tảng vật chất cơ bản giúp lý giải tại sao nước Đức lại nghiêng về chủ nghĩa phát xít và diệt chủng. (Alain Alameddine và Nira Iny — Mondoweiss)

Lập trường kiên quyết của Đức trong việc ủng hộ những hành động diệt chủng ở Palestine đặt ra một câu hỏi: Tại sao một quốc gia nổi tiếng vì được cho là đã thừa nhận trách nhiệm đối với tội ác diệt chủng trong quá khứ lại có thể lặp lại những sai lầm tương tự?

Hiểu được chủ nghĩa Quốc xã thực sự là gì?... không chỉ những tội ác mà nó gây ra, mà chính bản chất của nó với tư cách một dự án chính trị - xã hội sẽ giúp chúng ta hiểu bằng cách nào và vì sao phe Đồng minh đã cố tình thất bại trong việc phi Quốc xã hóa nước Đức, cũng như vì sao bóng ma của chủ nghĩa phát xít vẫn tiếp tục ám ảnh Palestine, châu Âu và thế giới ngày nay. Điều đó cũng giúp chúng ta nhận ra rằng giải pháp, xét cho cùng, nằm trong chính tay chúng ta.

Hiểu những trụ cột nền tảng của dự án chính trị Quốc xã

Chủ nghĩa Quốc xã không phải là một xung lực tội phạm phi chính trị. Nó là một dự án chính trị mang tính tội phạm, được xây dựng trên ba trụ cột nền tảng: chính trị hóa bản sắc, chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa tư bản.

Mọi nhà nước đều phân biệt giữa công dân và người không phải công dân. Tuy nhiên, chủ nghĩa Quốc xã đã tạo ra sự phân biệt giữa người thuộc về và người bị loại trừ dựa trên bản sắc, tước bỏ tư cách đầy đủ của những công dân Đức mang các đặc điểm mà chế độ coi là không mong muốn.

Đáng chú ý, trong quá trình xây dựng chương trình chính trị của mình, giới lãnh đạo Quốc xã đã viện dẫn luật phân biệt chủng tộc của Hoa Kỳ. Những công trình như Cẩm nang pháp luật và lập pháp Quốc xã các năm 1934–1935 và cuốn Luật chủng tộc tại Hoa Kỳ (Race Law in the United States) năm 1936 của Heinrich Krieger dựa rất nhiều vào các tiền lệ của Mỹ, bởi họ khó tìm thấy một quốc gia nào khác cung cấp một mô hình tương tự cho việc xây dựng luật chủng tộc.....Nghiên cứu của Krieger đã góp phần định hình Luật Nuremberg, qua đó thể chế hóa sự phân biệt đối xử trước đó của Đảng Quốc xã đối với người Do Thái, người Romani và người Đức gốc Phi.

Việc chủ nghĩa Quốc xã chính trị hóa bản sắc cũng biểu hiện thông qua chiều kích thực dân. Một lần nữa, họ trực tiếp lấy cảm hứng từ quá trình bành trướng về phía Tây của Hoa Kỳ khi hoạch định chiến lược chinh phục Ba Lan và các vùng đất Slav lân cận.

Bản thân Hitler đã nghiên cứu kỹ phong trào ưu sinh của Mỹ và sử dụng những lập luận tuyên truyền tương tự để biện minh cho các chính sách diệt chủng của chế độ mình.

Trên thực tế, chủ nghĩa bành trướng và thanh lọc sắc tộc của Đức Quốc xã không phải điều hoàn toàn mới đối với các cường quốc châu Âu. Điểm khác biệt là những quốc gia như Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Hà Lan và Anh đã tiến hành thuộc địa hóa, nô dịch và tổ chức những chiến dịch hủy diệt hàng loạt chủ yếu bên ngoài châu Âu.

Trong cách nhìn của nhiều người châu Âu, tội lỗi đặc biệt của Đức Quốc xã dường như không nằm ở bản thân dự án thuộc địa của nó, mà nằm ở nơi dự án ấy được thực hiện và những người mà nó nhắm tới.

Nationalsozialismus — “Chủ nghĩa xã hội quốc gia” — trên thực tế không phải là chủ nghĩa xã hội. Trái lại, nó có bản chất sâu sắc và thiết yếu mang tính tư bản chủ nghĩa.

Chủ nghĩa tư bản đóng vai trò trực tiếp trong quá trình Hitler lên nắm quyền.

Chiến tranh thế giới thứ nhất tại châu Âu kết thúc với những hạn chế nghiêm ngặt áp đặt lên khả năng kiểm soát nguồn than và quy mô quân đội của Đức, gây ảnh hưởng nặng nề đến nền công nghiệp nước này.

Đối với giới tư bản công nghiệp, việc ủng hộ chương trình chính trị của Đức Quốc xã là một lựa chọn có lợi. Chương trình ấy hứa hẹn sẽ bất chấp những hạn chế nói trên và bảo vệ họ khỏi “mối đe dọa” ngày càng gia tăng của chủ nghĩa cộng sản đối với quyền sở hữu tư nhân các tư liệu sản xuất công nghiệp.

Các nhà tư bản công nghiệp đã tài trợ cho những chiến dịch tuyên truyền và hoạt động chính trị của Đảng Quốc xã, gây sức ép lên Tổng thống Hindenburg để bổ nhiệm Hitler làm Thủ tướng, và góp phần thúc đẩy việc thông qua Đạo luật Trao quyền (Enabling Act), qua đó củng cố chế độ độc tài của Hitler.

Cũng không phải ngẫu nhiên mà giới công nghiệp Đức có quan hệ mật thiết với Hoa Kỳ — không chỉ trước chiến tranh, khi hơn một trăm tập đoàn Mỹ có lợi ích kinh tế tại Đức, bao gồm cả những hoạt động liên quan đến quá trình tái vũ trang của nước này; mà còn trong chiến tranh, khi một số doanh nghiệp Mỹ như IBM tiếp tục hỗ trợ các hoạt động phục vụ guồng máy chiến tranh Đức.

Năng lực sản xuất của Đức thậm chí còn được mở rộng trong thời kỳ diễn ra các chiến dịch ném bom của phe Đồng minh. Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ Henry Morgenthau từng lưu ý rằng phần lớn các nhà máy công nghiệp của Đức vẫn không bị phá hủy nghiêm trọng.

Sau chiến tranh, nhiều nhà công nghiệp Đức từng đầu tư mạnh vào chế độ Quốc xã và sử dụng lao động cưỡng bức từ các trại tập trung cũng chỉ phải chịu những hình phạt tương đối nhẹ.

*Phe Đồng minh có thực sự phi Quốc xã hóa nước Đức hay không?

Chiến thắng của phe Đồng minh trước Đức Quốc xã đặt ra câu hỏi: nước Đức sau chiến tranh sẽ được phi Quốc xã hóa như thế nào?*

Thay vì thừa nhận những quan hệ quyền lực dựa trên bản sắc, chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa tư bản đã tạo điều kiện cho chủ nghĩa Quốc xã phát triển, rồi triển khai một chương trình chính trị nhằm phá bỏ những quan hệ ấy, phe Đồng minh lại lựa chọn tập trung chủ yếu vào các tội ác cụ thể do hệ thống đó gây ra, thay vì những cấu trúc đã sản sinh ra chúng.

Điều này cũng phục vụ nhu cầu tự bảo vệ của chính các nước Đồng minh bởi, như chúng ta đã thấy, họ cũng từng thực hiện những hình thức bạo lực chính trị có nhiều điểm tương đồng.

Học giả, tác giả và nhà bình luận chính trị người Uganda Mahmood Mamdani từng nhận xét về vấn đề này:

“*Bằng cách diễn giải chủ nghĩa Quốc xã theo nghĩa hẹp như một tập hợp những tội ác do người Đức gây ra, thay vì như một biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc, các nước Đồng minh đã bảo vệ chính mình và công dân của họ khỏi sự giám sát… bởi nếu không, họ có thể bị buộc phải chịu trách nhiệm về bạo lực dân tộc chủ nghĩa của chính mình, cả trong nước lẫn tại các thuộc địa…

Bằng cách giới hạn trách nhiệm vào riêng người Đức, phe Đồng minh cũng bảo vệ những công dân của chính họ từng hợp tác với Đức Quốc xã.

Nếu chủ nghĩa Quốc xã được hiểu như một dự án chính trị, tất cả những sự thật khó chịu... nhưng quan trọng ấy sẽ phải được đưa ra thảo luận, và điều đó có thể dẫn tới một sự tái định hình mang tính cách mạng đối với cách tổ chức chính trị hiện đại.”*

Thất bại của quá trình phi Quốc xã hóa và những hệ quả đối với châu Âu và Palestine

Màn khói của chương trình phi Quốc xã hóa trên danh nghĩa do phe Đồng minh tiến hành đã duy trì, thậm chí làm sâu sắc thêm, quá trình bình thường hóa những giả định mang tính tư bản chủ nghĩa và thực dân trong đời sống chính trị - xã hội rộng lớn hơn của châu Âu.

Việc lựa chọn quy trách nhiệm cho nước Đức như một quốc gia và người Đức như một dân tộc, thay vì xem chủ nghĩa Quốc xã như một chương trình chính trị; một chương trình từng bị một số người Đức phản đối nhưng cũng được một số người không phải người Đức ủng hộ; bản thân nó đã tái tạo chính lối tư duy dựa trên bản sắc.

Việc chính trị hóa bản sắc, công cụ trung tâm mà chủ nghĩa thực dân sử dụng để phân chia xã hội, tiếp tục ăn sâu vào đời sống châu Âu và cuối cùng gây tổn hại cho chính châu Âu.

Sự củng cố của tư duy bản sắc này là một trong những yếu tố góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy gần đây của phe cực hữu tại châu Âu.

Ví dụ, Đảng Dân chủ Thụy Điển, một đảng thuộc phe cực hữu, chỉ ra rằng tỷ lệ tội phạm cao hơn tại những khu dân cư có đông người nhập cư mới đến.

Nguyên nhân thực sự của tỷ lệ tội phạm cao hơn có thể liên quan đến chất lượng dịch vụ xã hội thấp hơn tại những khu vực này, nhưng thay vào đó, người ta lại quy nguyên nhân cho bản sắc của người nhập cư.

Ở chiều ngược lại, cánh tả châu Âu đôi khi cũng rơi vào chính cái bẫy ấy khi ủng hộ một cách thiếu phê phán các nhóm người bị gạt ra bên lề thay vì giải quyết tận gốc những vấn đề chính trị và kinh tế - xã hội mà họ phải đối mặt.

Nói cách khác, cái bẫy ấy chỉ biến “chúng ta chống lại họ” thành “chúng ta đứng cùng họ”, trong khi vẫn duy trì sự phân chia mang tính bộ lạc giữa một bên là “chúng ta” và bên kia là “họ”.

Việc châu Âu không thể phi chính trị hóa bản sắc cũng góp phần tạo điều kiện cho các cuộc chiến tranh , kể cả nội chiến đều dựa trên giả định rằng bản sắc phải quyết định biên giới chính trị nơi một người sinh sống; nói cách khác, rằng quốc gia và xã hội lý tưởng phải mang tính đồng nhất về sắc tộc hoặc tôn giáo.

Sự phân chia Síp theo sắc tộc, hay sự tan rã của Nam Tư thành những thực thể thường được nhìn nhận thông qua các đường ranh tôn giáo và dân tộc — Kosovo với đa số người Albania theo Hồi giáo, Croatia với truyền thống Công giáo và Serbia với truyền thống Chính thống giáo — là những ví dụ nổi bật.

Gần đây hơn, Nga đã viện dẫn bản sắc sắc tộc và ngôn ngữ của một bộ phận cư dân miền Đông Ukraine để biện minh cho cuộc chiến tại đó.

Sự ủng hộ của châu Âu đối với chủ nghĩa Phục quốc Do Thái cũng được tác giả xem như một sự lặp lại của logic chính trị dựa trên bản sắc.

Thay vì bồi thường cho tất cả những nạn nhân thực sự của chủ nghĩa Quốc xã bao gồm những người Do Thái châu Âu từng bị chế độ này đàn áp và đoạn tuyệt với logic phân loại người Do Thái theo bản sắc của Đức Quốc xã, châu Âu đã chấp nhận một phần tiền đề ấy và bồi thường thông qua một phong trào Phục quốc Do Thái tự nhận mình đại diện cho ý chí của người Do Thái trên toàn thế giới.

Điều đó được hiện thực hóa trong Nhà nước Israel, được luật pháp nước này xác định là “nhà nước dân tộc của nhân dân Do Thái, trong đó việc thực hiện quyền tự quyết dân tộc là quyền riêng của nhân dân Do Thái”.

Theo lập luận của bài viết, bằng cách ấy châu Âu đã tạo điều kiện, thậm chí góp phần trực tiếp vào quá trình phân chia và thanh lọc sắc tộc tại Palestine, kéo dài cho đến thảm họa mà các tác giả gọi là cuộc diệt chủng ngày nay.

Việc những người bài Do Thái và một số người theo chủ nghĩa Phục quốc Do Thái cùng chia sẻ một cách nhìn mang tính bè phái về bản sắc Do Thái giúp lý giải vì sao Theodor Herzl từng nói về những kẻ bài Do Thái như những “đồng minh” có thể phục vụ mục tiêu của chủ nghĩa Phục quốc Do Thái.

Theo logic của bài viết, liệu có sự khác biệt căn bản nào khi Hitler, Netanyahu hay một giáo sĩ Do Thái tại Đại giáo đường Paris đều, theo những cách khác nhau, đặt vấn đề về việc người Do Thái thuộc về đâu, hoặc tuyên bố rằng “người Do Thái không có tương lai tại châu Âu”?

Do đó, sự ủng hộ của Đức đối với những hành động mà các tác giả gọi là diệt chủng ở Gaza có cùng nguồn gốc chính trị - xã hội với sự ủng hộ dành cho những hành động diệt chủng khác từng được các cường quốc “phương Tây” tiến hành trong lịch sử.

Phe Đồng minh đã thất bại trong việc phi Quốc xã hóa châu Âu bởi họ không phá bỏ những nền tảng chính trị mà chính các quốc gia của họ cũng chia sẻ với chế độ Đức Quốc xã.

Người châu Âu ngày nay không nhất thiết phải lặp lại sai lầm đó.

Phi Quốc xã hóa châu Âu trong thời đại hiện nay có nghĩa là xây dựng những nhà nước đóng vai trò như công cụ hữu hiệu để quản lý các vấn đề chung của xã hội, thay vì những nhà nước sử dụng bản sắc như một thứ vũ khí, cả trong chính sách đối nội lẫn đối ngoại.

Điều đó chỉ có thể đạt được thông qua những phong trào chính trị không chỉ tìm cách chữa trị triệu chứng là nghệ thuật cai trị phi đạo đức, mà còn nhận diện việc chính trị hóa bản sắc, chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa tư bản như những bệnh lý nền tảng. Những phong trào như vậy phải hướng tới một mục tiêu không gì khác hơn là sự đảo lộn toàn diện của hàng trăm năm lịch sử châu Âu vừa qua một nỗ lực có thể mở đường cho một châu Âu tự do, một Palestine tự do và một thế giới tự do.

Mời bình luận tiếp về nước Đức, Nga và Isarel, liên hệ lịch sử đến thực tế

Trên chiến trường, hai xác người Việt, nằm cạnh nhau, kết quả của một trận trong những trận nội chiến. Bên cạnh hai xác chết văng ra hai vũ khí nhãn hiệu khác nhau một hiệu Mỹ và một hiệu Trung Cộng hay Nga. Nguyên do sự có mặt của hai thứ vũ khí đó trên đất nước Việt Nam là Viện Trợ. Dần dần cuộc chiến lớn lên, bên những xác người Việt còn thấy những xác của nhiều quốc tịch, Úc Châu, Đại Hàn, Trung-Quốc. Trên các bàn hội nghị, trên phát thanh và vô tuyến truyền hình các chính khách tuyên bố về dự tính giải quyết hòa bình cho Việt Nam bằng nói truyện với Trung Cộng, hoặc Mỹ phải chấm dứt ngay những hành động can thiệp quân sự hoặc Nga tin tưởng vào vai trò của Pháp tại Đông Nam Á.

Trên thương trường, phái đoàn thương mại Nhật đi Bắc Kinh và cũng đi cả Hoa Thịnh Đốn. Tại Bắc Kinh chính phủ Trung Cộng tiếp đón phái đoàn Nhật rất nồng nhiệt, nhưng đồng thời đài báo ầm vẫn đều đều loan truyền Nhật Bản là tay sai của đế quốc Mỹ. Nhiều cửa bể đi vào đại lục Trung Quốc bị kiểm soát bởi vòng đai phong tỏa của Mỹ, nhưng cùng lúc ấy vốn Mỹ hoặc nhiều nhà máy Mỹ đang ra sức để sản xuất nhiều tàu vét bùn do Trung Cộng đặt mua qua Gia Nã Đại. Trên đời sống dân chúng, người sáng chế ra Tôn giáo ở bên Ấn Độ được dân chúng tôn kính từ mấy ngàn năm nay, thường được dành một chỗ tôn nghiêm nhất trong nhà với danh hiệu là Đức Như Lai. Bây giờ ông ta đã được đưa ra đường để phản đối ông Johnson hiện đang làm Tổng Thống bên nước Hoa Kỳ.

Người cộng sản Việt sẽ nghĩ thế nào khi anh ta vặn đài phát thanh Bắc Kinh nghe thấy những lời tố cáo của Trung Cộng về sự đồng lõa của Nga Sô với Mỹ trong việc thả bom Bắc Việt? Chắc tâm sự anh ta cũng chẳng khác gì tâm sự người chiến sĩ quốc gia Cuba bị đưa đi trại giam ở Sayaxche bởi vì anh, vẫn táo bạo tiếp tục vận động lật đổ chế độ Castro sau khi đã có cuộc thỏa hiệp giữa điện Cẩm Linh và tòa Bạch Ốc. Một chuyên gia nổi tiếng ông Jacques Bloc Morhange viết trong cuốn: Vingt années d’histoire contemporaine như sau:

Trong chín năm ròng, nước Pháp đã cố vờ quên đi những cấu kết của các khối lớn, để mà hành động một cách ngu xuẩn chết người tốn của với hy vọng đặt lại nền thống trị của mình ở Đông Dương. Thực ra thì sự chia cắt vĩ tuyến 17 đã được Roosevelt và Staline thỏa thuận định đoạt từ năm 1945. Miền Bắc dưới quyền kiểm soát của quân đội Nga, miền Nam do quân Anh làm chủ. Chín năm sau tức là 1954; cả Anh lẫn Pháp đều bị hất cẳng. Mỹ đến miền Nam và Nga ở miền Bắc.

Hiện tại tranh chấp vĩ tuyến 17 vẫn còn tiếp diễn, người cộng sản mấy năm trước đây say sưa đắc chí với chiến thắng. Hốt nhiên nay phải chịu hàng trăm ngàn tấn bom dội xuống miền Bắc phá tan tất cả mọi công trình kiến thiết của xã hội chủ nghĩa; Trong khi nước đàn anh Nga Sô thì vẫn thản nhiên sống chung hòa bình với Mỹ. Những cuộc điều đình tay đôi giữa Mỹ và Trung Cộng vẫn tiến đều tại Varsovie. Rồi đây hàng ngũ cộng sản cần có một sử gia kiểu Morhange để phơi lên rõ ràng điểm bế tắc của cộng sản và sự phải trả giá quá đắt để đền bù. Một bước lỡ trong lịch sử ngoại giao của quốc gia. Đời sống các dân tộc ngày nay mỗi lúc một thêm chịu ảnh hưởng nặng nề của những quan hệ quốc tế.....

Vài dòng lịch sử còn ghi...chia sẻ góc nhìn cụ Vũ Tài Lục trong Quốc tế chính trị

Việc Hồ Chí Minh mở đầu Tuyên ngôn Độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 bằng tư tưởng từ Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ năm 1776 thoạt nhìn có vẻ nghịch lý nếu nhìn lịch sử từ thời Chiến tranh Việt Nam về ngược quá khứ. Nhưng chính cách nhìn ấy dễ tạo ra một sự đảo ngược niên đại: năm 1945 chưa phải năm 1965. Hoa Kỳ và Việt Minh lúc đó chưa phải hai kẻ thù đứng ở hai phía của một cuộc chiến ý thức hệ. Chiến tranh Lạnh chưa định hình hoàn chỉnh, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới được tuyên bố thành lập, còn ưu tiên tức thời của Hoa Kỳ ở Đông Dương trong những tháng cuối Thế chiến II vẫn là đánh bại Nhật Bản. Bởi vậy, việc Hồ Chí Minh viện dẫn những nguyên lý của Cách mạng Mỹ không phải một nghịch lý khó giải thích, mà nằm khá tự nhiên trong hoàn cảnh quốc tế đặc biệt của năm 1945.

Mối quan hệ giữa Việt Minh và người Mỹ khi ấy là có thật, nhưng cần gọi đúng bản chất của nó. Đây không phải một “liên minh Việt Nam & Hoa Kỳ” theo nghĩa hai chính phủ ký kết với nhau, càng chưa phải Washington công nhận Việt Minh. Đó chủ yếu là sự hợp tác chiến thuật giữa OSS và Việt Minh chống quân Nhật. Charles Fenn thiết lập quan hệ với Hồ Chí Minh và sử dụng mật danh “Lucius”; về sau OSS cử Deer Team tới căn cứ Việt Minh, huấn luyện một số chiến sĩ về vũ khí, vô tuyến và chiến thuật, trong khi Việt Minh cung cấp tình báo về quân Nhật và hỗ trợ cứu phi công Đồng Minh. Hồ Chí Minh vì thế có một khoảng thời gian tiếp xúc trực tiếp và khá thuận lợi với nhân viên tình báo Mỹ.

Điều đáng chú ý hơn là một số sĩ quan OSS, đặc biệt những người trực tiếp làm việc với Việt Minh, đã hình thành thiện cảm nhất định đối với Hồ Chí Minh và phong trào dân tộc Việt Nam. Trong mắt họ, những người này trước hết là lực lượng chống Nhật hữu dụng chứ chưa đơn thuần là bộ phận của một “âm mưu cộng sản thế giới”. Nhưng từ đó suy ra rằng Hoa Kỳ đã quyết định ủng hộ nền độc lập của Hồ Chí Minh thì lại đi quá xa. Một số nhân viên OSS có cảm tình với Việt Minh không đồng nghĩa Bộ Ngoại giao, Nhà Trắng và toàn bộ giới hoạch định chính sách Mỹ có chung quan điểm. Người Mỹ có mặt tại Hà Nội vào thời điểm cách mạng thành công và Archimedes Patti của OSS chứng kiến những biến động năm 1945, nhưng Hoa Kỳ không chính thức công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trên thực tế, Washington chỉ chính thức công nhận một chính quyền Việt Nam vào ngày 7 tháng 2 năm 1950, và đó là Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp.

Chính trong hoàn cảnh ấy, việc Hồ Chí Minh sử dụng Tuyên ngôn Mỹ có nhiều tầng ý nghĩa. Trước hết đó là một lập luận về tính phổ quát: nếu con người có những quyền không thể bị tước đoạt thì, theo bước chuyển lập luận của Hồ Chí Minh, các dân tộc cũng phải có quyền sống, quyền tự do và quyền tự quyết. Ông biến một tuyên bố vốn ra đời từ cuộc đấu tranh của các thuộc địa Bắc Mỹ chống đế quốc Anh thành lý lẽ chống lại chủ nghĩa thực dân ở châu Á. Nói cách khác, Hồ Chí Minh không cần phải trở thành một nhà tự do chủ nghĩa kiểu Jefferson mới có thể sử dụng Jefferson. Ông đang lấy chính ngôn ngữ chính trị mà một cường quốc phương Tây xem là nền tảng đạo lý của mình để yêu cầu cường quốc ấy áp dụng nguyên tắc đó một cách nhất quán đối với các dân tộc thuộc địa. Tuyên ngôn Mỹ năm 1776 thực sự khẳng định rằng các thuộc địa có quyền trở thành những quốc gia “tự do và độc lập”, cắt đứt quan hệ chính trị với chính quốc Anh.

Vì thế, trích dẫn Tuyên ngôn Mỹ đồng thời là một hành động ngoại giao. Hồ Chí Minh có lý do để hy vọng rằng Hoa Kỳ sau chiến tranh có thể đóng vai trò đối trọng với sự trở lại của Pháp. Franklin D. Roosevelt từng rất phê phán hệ thống thuộc địa châu Âu và đã cân nhắc những phương án hậu thuộc địa khác nhau cho Đông Dương. Tuy nhiên, chính sách của Hoa Kỳ chưa bao giờ đơn giản là “Roosevelt đã quyết định trao độc lập cho Việt Nam rồi Truman hủy bỏ”. Trong chính quyền Mỹ tồn tại nhiều quan điểm cạnh tranh; lợi ích của Pháp, vấn đề ổn định châu Âu hậu chiến, quan hệ Đồng Minh và tương lai Đông Nam Á đều tác động đến Washington. Cái chết của Roosevelt tháng 4 năm 1945 làm một tiếng nói chống chủ nghĩa thực dân mạnh mẽ biến mất, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất làm chính sách Mỹ thay đổi.

Hoa Kỳ không đơn giản “phản bội một đồng minh Việt Minh” rồi trao Việt Nam cho Pháp. Trong năm 1945–1946, Washington còn ở trạng thái lưỡng lự, trong khi người Pháp quyết tâm khôi phục quyền lực, Việt Minh quyết tâm bảo vệ nền độc lập vừa giành được và nhiều lực lượng Việt Nam khác cũng cạnh tranh quyền lực. Đồng thời, đối với Hoa Kỳ, nước Pháp không chỉ là một đế quốc thuộc địa ở Đông Dương mà còn là một cường quốc châu Âu có vai trò ngày càng quan trọng trong việc tái thiết Tây Âu và đối phó với Liên Xô. Đông Dương vì vậy dần bị nhìn qua lăng kính của một bàn cờ lớn hơn nhiều.

Từ năm 1947 đến 1950, bàn cờ đó thay đổi dữ dội. Liên Xô củng cố quyền kiểm soát Đông Âu; khủng hoảng Berlin 1948–1949 làm đối đầu Đông–Tây sâu sắc hơn; tháng 10 năm 1949, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời; và đầu năm 1950, Trung Quốc cùng Liên Xô công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Washington sau đó công nhận Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại. Đến tháng 6 năm 1950, Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ. Từ thời điểm này, Đông Dương ngày càng không còn được Washington nhìn chủ yếu như một bài toán “chủ nghĩa thực dân hay độc lập dân tộc”, mà trở thành một bộ phận của chiến lược ngăn chặn sự mở rộng của chủ nghĩa cộng sản tại châu Á. Tài liệu chính thức của Hoa Kỳ năm 1950 nói thẳng đến việc viện trợ kinh tế và quân sự cho các Quốc gia Liên kết Đông Dương và Pháp trong khuôn khổ chống lại điều Washington gọi là sự bành trướng của “chủ nghĩa đế quốc Xô viết”.

Ở chiều ngược lại, cũng không nên biến Hồ Chí Minh năm 1945 thành một người theo chủ nghĩa dân tộc thuần túy tình cờ khoác chiếc áo cộng sản. Ông đã tham gia phong trào cộng sản quốc tế nhiều thập niên trước đó, là một nhà cách mạng Marxist–Leninist đồng thời là một nhà dân tộc chủ nghĩa chống thực dân. Hai đặc điểm ấy không nhất thiết loại trừ nhau. Chính khả năng kết hợp cách mạng xã hội, chủ nghĩa dân tộc và giải phóng thuộc địa là một trong những nguồn sức mạnh chính trị của phong trào do ông lãnh đạo. câu hỏi lịch sử thú vị không phải là “Hồ Chí Minh thực sự là cộng sản hay dân tộc chủ nghĩa?”, mà là trong từng hoàn cảnh, hai yếu tố ấy tương tác và được ưu tiên như thế nào.

Tương tự, hình ảnh Hoa Kỳ như một cường quốc hoàn toàn chống chủ nghĩa thực dân cũng cần được đặt dưới kính hiển vi. Trong lịch sử ngoại giao Mỹ luôn tồn tại một mâu thuẫn đáng chú ý: quốc gia sinh ra từ cuộc nổi dậy chống một đế quốc châu Âu có thể sử dụng ngôn ngữ quyền tự quyết rất mạnh, nhưng đồng thời các lợi ích chiến lược thường khiến Washington hợp tác với những đế quốc hoặc chế độ mà thực tiễn không phù hợp với nguyên tắc ấy. Chính phủ Mỹ năm 1950 xác định mục tiêu là tăng cường Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại và thúc đẩy một dạng độc lập Việt Nam trong Liên hiệp Pháp, chứ không công nhận chính quyền Hồ Chí Minh. ...vấn đề không đơn giản là “Mỹ chống hay ủng hộ chủ nghĩa thực dân”, mà là khi nào nguyên tắc chống thực dân được ưu tiên hơn lợi ích địa chính trị và khi nào thứ tự ấy đảo ngược.

Nhìn theo chiều dài lịch sử, ngày 2 tháng 9 năm 1945 vì thế có một tính chất gần như bi kịch. Một nhà cách mạng cộng sản đứng tại Hà Nội, sử dụng những ngôn từ nổi tiếng nhất của nền cộng hòa Mỹ để tuyên bố quyền độc lập của dân tộc mình, trong lúc những người Mỹ từng hợp tác với lực lượng của ông vẫn còn ở Việt Nam. Chưa đầy năm năm sau, Hoa Kỳ công nhận một chính quyền Việt Nam đối nghịch với ông; rồi viện trợ ngày càng lớn cho cuộc chiến của Pháp; và hai thập niên sau, quân đội Mỹ trực tiếp chiến đấu chống chính nhà nước mà Hồ Chí Minh thành lập. Khoảng cách giữa 1945 và 1965 cho thấy các liên minh và thù địch trong lịch sử không phải kết quả tất yếu của ý thức hệ ngay từ đầu; chúng được tạo ra từng bước bởi chiến tranh, lựa chọn ngoại giao, cấu trúc quyền lực quốc tế và những cơ hội chính trị đã được nắm lấy hoặc bỏ qua.

Chính vì vậy, câu chuyện Việt–Mỹ năm 1945 nên dẫn đến những câu hỏi khó hơn là chỉ hỏi “tại sao Hồ Chí Minh trích Jefferson?”:

1. Việc Hồ Chí Minh viện dẫn Tuyên ngôn Mỹ phản ánh sự ngưỡng mộ thực sự đối với mô hình Hoa Kỳ, hay chủ yếu là một nước cờ ngoại giao nhằm giành sự công nhận quốc tế?

2. Có thực sự tồn tại một “cơ hội bị bỏ lỡ” để Hoa Kỳ và Việt Nam trở thành đối tác sau năm 1945, hay đây là cách nhìn được hình thành sau khi chúng ta đã biết kết quả của Chiến tranh Việt Nam?

3. Nếu Washington công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945, liệu Hồ Chí Minh có thể giữ khoảng cách với Moskva và Bắc Kinh giống Tito ở Nam Tư, hay cấu trúc của phong trào cộng sản Việt Nam khiến điều đó khó xảy ra?

4. Yếu tố nào quan trọng hơn trong việc Mỹ chuyển sang phía Pháp: chủ nghĩa chống cộng, nhu cầu giữ Pháp trong hệ thống an ninh Tây Âu, thắng lợi của Mao Trạch Đông năm 1949 hay Chiến tranh Triều Tiên năm 1950?

5. Nếu Roosevelt sống thêm vài năm, chính sách Đông Dương có thực sự khác căn bản, hay những áp lực địa chính trị của Chiến tranh Lạnh cuối cùng vẫn buộc Hoa Kỳ đi theo con đường gần giống Truman?

6. Nên hiểu Việt Minh trước hết là phong trào giải phóng dân tộc sử dụng chủ nghĩa Marx Lenin, hay là một phong trào cộng sản sử dụng chủ nghĩa dân tộc để huy động quần chúng? Hay chính cách đặt hai phạm trù ấy đối lập với nhau đã sai ngay từ đầu?

7. Tại sao Hoa Kỳ có thể chống chủ nghĩa thực dân Hà Lan tại Indonesia tương đối mạnh nhưng lại ngày càng ủng hộ Pháp trong chiến tranh Đông Dương? Điều đó cho thấy những giới hạn nào của chủ nghĩa chống thực dân Mỹ?

8. Khi Hồ Chí Minh chuyển câu “mọi người sinh ra bình đẳng” thành lập luận rằng “mọi dân tộc đều sinh ra bình đẳng”, ông chỉ mượn Jefferson hay thực chất đang mở rộng triết học quyền tự nhiên của thế kỷ XVIII thành nguyên tắc quyền dân tộc tự quyết của thế kỷ XX?

9. Đến thời điểm nào xung đột Việt–Mỹ trở nên gần như không thể tránh khỏi: 1945 khi Mỹ không công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, 1946 khi chiến tranh Pháp–Việt Minh nổ ra, 1949 khi Trung Quốc trở thành cộng sản, 1950 khi hai khối công nhận hai chính quyền Việt Nam khác nhau, hay chỉ sau Geneva 1954?

10. Quan trọng nhất: lịch sử Việt–Mỹ 1945–1950 là câu chuyện về một cơ hội hòa giải bị đánh mất, hay là câu chuyện về một khoảng thời gian ngắn mà lợi ích hai bên tình cờ giao nhau trước khi những mâu thuẫn cấu trúc sâu hơn xuất hiện?

Chính câu hỏi cuối cùng có lẽ là điểm xuất phát tốt nhất để nghiên cứu. Nếu gọi năm 1945 là một “tình bạn Việt–Mỹ bị phản bội”, ta dễ lãng mạn hóa quá khứ; nếu cho rằng cuộc đối đầu sau này đã được định sẵn chỉ vì Hồ Chí Minh là người cộng sản, ta lại rơi vào thuyết định mệnh lịch sử. Thực tế thú vị hơn nhiều: năm 1945 tồn tại một cửa sổ hợp tác có thật, nhưng cửa sổ ấy hẹp, không đồng nghĩa với một liên minh chiến lược và nhanh chóng bị đóng lại khi vấn đề thuộc địa Việt Nam bị cuốn vào cấu trúc toàn cầu của Chiến tranh Lạnh.

Bệnh thận, đặc biệt là bệnh thận mạn tính (chronic kidney disease – CKD), là một trong những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng và nguyên nhân tử vong quan trọng ở mèo cao tuổi.

Một nhóm nghiên cứu Nhật Bản do Toru Miyazaki, nhà miễn dịch học từng công tác tại Đại học Tokyo và hiện là người sáng lập Institute for AIM Medicine, dẫn đầu đã nghiên cứu một cơ chế sinh học có thể giúp giải thích vì sao mèo đặc biệt dễ mắc bệnh thận.

Trung tâm của nghiên cứu là một protein có tên AIM Apoptosis Inhibitor of Macrophage (protein ức chế apoptosis của đại thực bào).

Trong điều kiện bình thường, AIM lưu hành trong máu ở trạng thái liên kết với immunoglobulin M (IgM). Khi xảy ra tổn thương thận, AIM cần tách khỏi IgM, đi vào hệ thống ống thận và hỗ trợ đánh dấu các mảnh vụn tế bào hoại tử để những tế bào thực bào có thể nhận diện và loại bỏ chúng.

Tuy nhiên, ở mèo, AIM liên kết với IgM đặc biệt bền vững. Nghiên cứu của Miyazaki và cộng sự cho thấy ái lực liên kết AIM–IgM ở mèo cao hơn rất nhiều so với ở chuột. Do đó, khi thận bị tổn thương, AIM không được giải phóng hiệu quả khỏi IgM và không thể đi vào nước tiểu với lượng cần thiết.

Hậu quả là các mảnh vụn tế bào hoại tử có thể tích tụ trong lòng ống thận, gây tắc nghẽn, viêm và làm hạn chế khả năng phục hồi của thận.

Dựa trên cơ chế này, Miyazaki đề xuất một chiến lược điều trị: đưa protein AIM có hoạt tính từ bên ngoài vào cơ thể mèo bằng đường tiêm, nhằm khôi phục cơ chế dọn dẹp các mảnh vụn tế bào trong thận.

Liệu pháp AIM hiện đang được phát triển như một thuốc sinh học dạng tiêm dành cho mèo mắc bệnh thận mạn. Các thử nghiệm lâm sàng tại Nhật Bản đã được triển khai, và nhóm phát triển đặt mục tiêu đưa thuốc vào sử dụng thực tế khoảng năm 2027, nếu quá trình thử nghiệm và phê duyệt của cơ quan quản lý diễn ra thành công.

Miyazaki từ lâu đã đặt ra một mục tiêu tham vọng hơn: nếu có thể kiểm soát hiệu quả bệnh thận; một trong những giới hạn lớn đối với tuổi thọ của mèo thì tuổi thọ khỏe mạnh của chúng có thể được kéo dài đáng kể. Trong các bài giới thiệu nghiên cứu của Đại học Tokyo, khả năng kéo dài tuổi thọ của mèo tới khoảng gấp đôi, thậm chí hướng tới mốc 30 năm, đã được nêu như một mục tiêu dài hạn của chương trình nghiên cứu AIM.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: đây hiện vẫn là mục tiêu và tiềm năng điều trị, không phải bằng chứng cho thấy thuốc đã được chứng minh trong thực hành lâm sàng có thể khiến mèo sống trung bình tới 30 năm.

Song song với thuốc tiêm AIM đang được phát triển, một số sản phẩm dinh dưỡng dựa trên nghiên cứu về hệ AIM–IgM cũng đã xuất hiện. Các sản phẩm này không phải thuốc tiêm AIM và không trực tiếp cung cấp protein AIM vào cơ thể, vì vậy không nên đồng nhất hai phương pháp. Ngoài bệnh thận, những nguyên nhân quan trọng khác ảnh hưởng đến tuổi thọ của mèo cao tuổi còn bao gồm ung thư, bệnh tim mạch và các bệnh thoái hóa liên quan đến tuổi tác.

Nếu một ngày nào đó y học thú y có thể kiểm soát được cả bệnh thận, ung thư và bệnh tim ở mèo, thì có lẽ lũ mèo thật sự sẽ sống đủ lâu để… nghỉ hưu cùng chúng ta.

Nguồn chính:

1. Greycoat Research — Cat Kidney Disease Cure Nears Reality: Dr. Toru Miyazaki’s AIM Therapy Targets 2027.

2. The University of Tokyo — Aiming to double cats’ lifespan: The circulating protein “AIM” improves kidney function.

3. Miyazaki T. và cộng sự — Impact of feline AIM on the susceptibility of cats to renal disease, Scientific Reports, 2016.

>Tao đang cố gắng lập một danh sách khoảng 15–20 công trình,, dù hiện tại tao cho rằng có thể phải lên tới 25–30 có ảnh hưởng sâu rộng và lâu dài nhất đối với sự hình thành và phát triển của lý thuyết tiến hóa kể từ thời Darwin. Tao đã bổ sung một số công trình mới vào danh sách, được đánh dấu bằng [ngoặc vuông], dựa trên những đề xuất trong phần bình luận của bài đăng này. Có thể tao sẽ tiếp tục thêm một số đề xuất khác sau khi cân nhắc kỹ hơn và tìm hiểu thêm về chúng.

Danh sách hiện tại, theo thứ tự thời gian:

[1876 — Alfred Russel Wallace, The Geographical Distribution of Animals (Sự phân bố địa lý của động vật)] Một trong những công trình nền tảng của địa sinh học tiến hóa, cho thấy sự phân bố của các loài trên Trái Đất phản ánh lịch sử địa chất, sự cô lập và quá trình tiến hóa của các dòng dõi.

1893 — August Weismann, The Germ-Plasm: A Theory of Heredity (Mầm sinh chất: Một lý thuyết về di truyền) Weismann phân biệt rõ dòng tế bào sinh dục với tế bào soma và bác bỏ phần lớn quan niệm di truyền các đặc tính thu được. Ý tưởng này đặt nền móng cho cách hiểu hiện đại về tính liên tục của vật chất di truyền qua các thế hệ.

[1908 — G. H. Hardy, “Mendelian Proportions in a Mixed Population” (“Tỷ lệ Mendel trong một quần thể hỗn hợp”)] Đặt cơ sở cho định luật Hardy–Weinberg, mô tả trạng thái cân bằng di truyền của một quần thể khi không có các lực tiến hóa tác động. Đây trở thành mô hình chuẩn để phát hiện và định lượng sự thay đổi tiến hóa.

1918 — R. A. Fisher, “The Correlation Between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance” (“Mối tương quan giữa những người họ hàng dựa trên giả thuyết di truyền Mendel”) Fisher chứng minh rằng di truyền Mendel hoàn toàn có thể giải thích các tính trạng biến thiên liên tục. Công trình này góp phần hòa giải di truyền Mendel với sinh trắc học và mở đường cho di truyền học định lượng.

1922 — R. A. Fisher, “On the Dominance Ratio” (“Về tỷ lệ tính trội”) Một công trình quan trọng trong sự hình thành di truyền học quần thể, phát triển cách tiếp cận toán học để nghiên cứu tần số allele, tính trội và tác động của chọn lọc tự nhiên.

1930 — R. A. Fisher, The Genetical Theory of Natural Selection (Lý thuyết di truyền của chọn lọc tự nhiên) Một trong những văn bản nền tảng nhất của Thuyết Tổng hợp Hiện đại. Fisher kết hợp di truyền Mendel với chọn lọc tự nhiên Darwin và xây dựng một khuôn khổ toán học cho tiến hóa thích nghi.

*1931 — Sewall Wright, “Evolution in Mendelian Populations” (“Tiến hóa trong các quần thể Mendel”) Wright phát triển lý thuyết về phiêu bạt di truyền, cấu trúc quần thể và tương tác giữa drift, mutation, migration và selection. Đây cũng là nền tảng cho khái niệm adaptive landscape của ông.

1932 — J. B. S. Haldane, The Causes of Evolution (Những nguyên nhân của tiến hóa) Haldane tổng hợp một loạt công trình toán học về chọn lọc tự nhiên và di truyền quần thể, góp phần chứng minh rằng các cơ chế Mendel có thể tạo ra những thay đổi tiến hóa quy mô lớn. (Các công trình nền tảng của Haldane về chủ đề này được công bố trong giai đoạn từ năm 1924 đến năm 1932.)*

1937 — Theodosius Dobzhansky, Genetics and the Origin of Species (Di truyền học và nguồn gốc các loài) Một tác phẩm then chốt của Modern Synthesis, đưa di truyền học quần thể ra khỏi mô hình lý thuyết và gắn nó với các quần thể tự nhiên, biến dị di truyền và quá trình hình thành loài.

1942 — Ernst Mayr, Systematics and the Origin of Species (Phân loại học và nguồn gốc các loài) Mayr phát triển khái niệm loài sinh học và nhấn mạnh vai trò của cách ly sinh sản cùng sự cách ly địa lý trong hình thành loài, đặc biệt là allopatric speciation.

[1943 — Sewall Wright, “Isolation by Distance” (“Sự cách ly do khoảng cách”)] Giới thiệu mô hình kinh điển về cách khoảng cách địa lý hạn chế dòng gen, khiến các quần thể gần nhau giống nhau hơn về mặt di truyền so với các quần thể ở xa.

[1944 — G. G. Simpson, Tempo and Mode in Evolution (Nhịp độ và phương thức trong tiến hóa)] Simpson tích hợp cổ sinh vật học vào Modern Synthesis, cho thấy dữ liệu hóa thạch có thể được giải thích bằng các cơ chế tiến hóa vi mô mà di truyền học quần thể mô tả.

1948 — Gustave Malécot, Les Mathématiques de l’Hérédité (Toán học về di truyền) Malécot phát triển một nền tảng toán học sâu cho quan hệ huyết thống, identity by descent và cấu trúc không gian của quần thể, có ảnh hưởng lâu dài đến di truyền học quần thể hiện đại.

[1954 — Edgar Anderson và G. Ledyard Stebbins Jr., “Hybridization as an Evolutionary Stimulus” (“Lai ghép như một tác nhân thúc đẩy tiến hóa”)] Nhấn mạnh rằng lai ghép và introgression không chỉ là hiện tượng phụ mà có thể tạo ra biến dị mới, thúc đẩy thích nghi và thậm chí đóng vai trò trong sự hình thành loài.

1957 — C. H. Waddington, The Strategy of the Genes (Chiến lược của các gen) Waddington phát triển các khái niệm như epigenetic landscape, canalization và genetic assimilation, nhằm giải thích mối quan hệ giữa gene, phát triển và kiểu hình.

1964 — W. D. Hamilton, “The Genetical Evolution of Social Behaviour” (“Sự tiến hóa di truyền của hành vi xã hội”) Một trong những công trình có ảnh hưởng lớn nhất về tiến hóa xã hội. Hamilton xây dựng lý thuyết inclusive fitness và quy tắc Hamilton, giải thích cách hành vi vị tha có thể tiến hóa thông qua quan hệ họ hàng.

[1967 — Lynn Sagan (Lynn Margulis), “On the Origin of Mitosing Cells” (“Về nguồn gốc của các tế bào nguyên phân”)] Đưa ra phiên bản hiện đại của thuyết nội cộng sinh, theo đó mitochondria và chloroplast bắt nguồn từ những vi khuẩn từng sống tự do rồi trở thành bộ phận của tế bào nhân thực.

1968 — Motoo Kimura, “Evolutionary Rate at the Molecular Level” (“Tốc độ tiến hóa ở cấp độ phân tử”) Kimura lập luận rằng phần lớn biến đổi tiến hóa ở cấp độ phân tử không phải do chọn lọc dương mà do sự cố định ngẫu nhiên của các đột biến trung tính.

[1970 — George R. Price, “Selection and Covariance” (“Chọn lọc và hiệp phương sai”)] Giới thiệu phương trình Price, một biểu thức cực kỳ tổng quát mô tả sự thay đổi tần số của một đặc điểm qua các thế hệ dưới tác động của chọn lọc và truyền thừa.

[1973 — John Maynard Smith và George R. Price, “The Logic of Animal Conflict” (“Logic của xung đột ở động vật”)] Đưa lý thuyết trò chơi vào sinh học tiến hóa và giới thiệu khái niệm chiến lược ổn định về mặt tiến hóa — ESS, giúp giải thích hành vi cạnh tranh giữa các cá thể.

[1973 — Tomoko Ohta, “Slightly Deleterious Mutant Substitutions in Evolution” (“Sự thay thế của các đột biến hơi có hại trong quá trình tiến hóa”)] Đặt nền móng cho thuyết gần trung tính, theo đó nhiều đột biến không hoàn toàn trung tính mà có tác động chọn lọc rất nhỏ, khiến số phận của chúng phụ thuộc mạnh vào kích thước quần thể.

[1979 — Stephen Jay Gould và Richard Lewontin, “The Spandrels of San Marco and the Panglossian Paradigm” (“Các vòm cuốn của San Marco và mô hình Panglossian”)] Một phê phán nổi tiếng đối với chủ nghĩa thích nghi quá mức, cảnh báo rằng không nên mặc định mọi đặc điểm sinh học đều là kết quả trực tiếp của chọn lọc tự nhiên tối ưu hóa chức năng.

1982 — John Maynard Smith, Evolution and the Theory of Games (Tiến hóa và lý thuyết trò chơi) Hệ thống hóa việc áp dụng lý thuyết trò chơi vào tiến hóa, đặc biệt đối với cạnh tranh, hợp tác, xung đột và chiến lược hành vi. Cuốn sách giúp biến ESS thành một công cụ trung tâm của sinh thái học hành vi và tiến hóa.

[1983 — Russell Lande và Stevan J. Arnold, “The Measurement of Selection on Correlated Characters” (“Đo lường chọn lọc tác động lên các đặc điểm tương quan”)] Thiết lập phương pháp định lượng để tách biệt chọn lọc trực tiếp và gián tiếp lên nhiều tính trạng có tương quan. Đây là nền tảng của việc đo lường selection gradient trong tự nhiên.

1983 — Motoo Kimura, The Neutral Theory of Molecular Evolution (Thuyết trung tính về tiến hóa phân tử) Tổng hợp đầy đủ lý thuyết trung tính, đưa ra một khuôn khổ mới để hiểu sự thay đổi DNA và protein qua thời gian. Tác phẩm này có ảnh hưởng cực lớn đến tiến hóa phân tử và di truyền quần thể.

[1989 — Jerry A. Coyne và H. Allen Orr, “Patterns of Speciation in Drosophila” (“Các mô hình hình thành loài ở Drosophila”)] Sử dụng dữ liệu so sánh từ nhiều loài Drosophila để nghiên cứu cách cách ly tiền hợp tử và hậu hợp tử tích lũy theo thời gian, qua đó định lượng hóa quá trình hình thành loài.

Trước khi có ai đề xuất Dawkins: tao đã đưa Hamilton vào danh sách rồi. Về cơ bản, chính công trình của Hamilton là một trong những nền tảng quan trọng dẫn tới cách nhìn tiến hóa lấy gen làm trung tâm (gene centered view of evolution).

T cho rằng việc mô tả nomenklatura đơn giản như một “tầng lớp thượng lưu” của Liên Xô sẽ bỏ qua chính điều khiến hiện tượng này trở nên đặc biệt thú vị về mặt xã hội học.

Không giống giai cấp tư sản trong xã hội tư bản, các quan chức cấp cao của Đảng và Nhà nước nhìn chung không sở hữu tư nhân các nhà máy, ngân hàng hay khối lượng lớn tư liệu sản xuất. Vị thế của họ chủ yếu xuất phát từ chức vụ, quyền lực chính trị, mạng lưới thể chế và quyền tiếp cận ưu tiên đối với những nguồn lực khan hiếm: nhà ở tốt hơn, cửa hàng và cơ sở y tế đặc biệt, ô tô, nhà nghỉ dacha, cơ hội đi nước ngoài, thông tin và ảnh hưởng đối với việc bổ nhiệm nhân sự cũng như phân bổ nguồn lực.

>Bất bình đẳng không nhất thiết chủ yếu xoay quanh câu hỏi “Bạn sở hữu những gì?”, mà còn xoay quanh “Bạn có thể tiếp cận, kiểm soát và phân phối những gì?”

Điều đó dẫn đến một câu hỏi mà t thấy thú vị hơn việc chỉ hỏi liệu các quan chức Liên Xô có đặc quyền hay không:

>Giai cấp thống trị có thể tồn tại mà không cần sở hữu tư nhân tư liệu sản xuất hay không?

>Nomenklatura nên được hiểu là một giai cấp theo nghĩa Marx, một nhóm địa vị/quyền lực theo Weber, một tầng lớp tinh hoa quan liêu, hay là một hiện tượng xã hội hoàn toàn khác?

>Thêm nữa nếu chức vụ chính trị đem lại cho một nhóm người quyền kiểm soát thực tế đối với các nguồn lực thuộc sở hữu công, thì đến thời điểm nào quyền kiểm soát bắt đầu thực hiện chức năng xã hội tương tự như quyền sở hữu?

Sâu hơn ở đây là: xóa bỏ sở hữu tư nhân không nhất thiết đồng nghĩa với xóa bỏ thứ bậc xã hội, nó có thể chỉ chuyển nền tảng của sự phân tầng từ tài sản sang quyền lực thể chế.

Các nhà sử học và xã hội học hiện nay nhìn nhận sự phân biệt này như thế nào?

Ông ấy hỏi:

“Vậy hãy ban cho tôi tớ Ngài một trí tuệ hiểu biết để cai quản dân Ngài, hầu cho tôi phân biệt được điều thiện và điều ác.” — 1 Các Vua 3:9

Điều quan trọng nhất là Solomon không yêu cầu thêm quyền lực, mà là khả năng phán xét đúng đắn trong khi vẫn nắm giữ quyền lực.

Nhưng sau đó, chính vị vua trở thành biểu tượng của trí tuệ lại bị dẫn dắt lạc lối bởi sự giàu có, quyền lực và kiêu ngạo. Bài học không phải là “tìm một vị vua khôn ngoan”, mà là điều này:

Trí tuệ có thể dạy cho một người điều đúng đắn; nó không đảm bảo rằng người có quyền lực sẽ tiếp tục làm điều đúng đắn một khi không còn ai đủ mạnh để nói với họ rằng họ sai.

Ba câu hỏi:

a. Vị vua nào nguy hiểm hơn: một vị vua ngu ngốc, hay một vị vua thông minh xuất chúng mà quyền lực không bị kiểm soát?

b. Nếu ngay cả Solomon cũng có thể sa ngã, liệu đức hạnh cá nhân của một người cai trị có bao giờ là đủ?

c. Phải chăng sự suy thoái bắt đầu khi quyền lực trở nên quá lớn đến nỗi người đứng đầu không còn phải nghe những điều họ không muốn nghe nữa?*

I. The Bible neither simply glorifies nor rejects monarchy. Instead, it presents a paradox: society needs authority to preserve order, yet the more concentrated power becomes, the more likely a ruler is to lose the capacity for self restraint.

II. 1 Samuel 8 warns that a king may turn the army, land, and property of the people into resources of the throne. Deuteronomy 17, by contrast, places the king under the law and warns that “his heart may not be lifted up above his brothers.” David can still be openly condemned by Nathan; Rehoboam loses most of the kingdom because he mistakes harshness for loyalty; and Ahab and Jezebel reveal an even deeper danger: the law may continue to exist while being transformed into an instrument of power.

III. The idea can be condensed into one principle: The higher a king rises, the more he must be bound by law, truth, and accountability. Decline begins not when the king loses power, but when power becomes great enough that he can no longer hear that he may be wrong.

Three questions:

a. Can 1 Samuel 8 and Deuteronomy 17 be read as an early theory of limited political power?

b. Is the greater danger a bad king, or a system that has lost the capacity to correct its ruler?

c. Can this be understood as a distant precursor to the rule of law; the principle that even the highest ruler remains subject to law?

Caritas Vietnam was first established in 1965, during the Vietnam War, to assist war victims and vulnerable communities. Its activities ceased in 1976, but it was officially re-established in 2008 under the Catholic Bishops’ Conference of Vietnam and later joined Caritas Internationalis.

I’m interested in its institutional history rather than just its current charity work.

*How extensive was Caritas’ work in South Vietnam before 1975? Did it operate hospitals, orphanages, rehabilitation centers, refugee programs, or other social institutions?

What happened to Catholic charitable networks after 1975, and what does Caritas’ restoration in 2008 tell us about the changing relationship between the Vietnamese state, religion, and civil society?

Today, could Caritas Vietnam develop beyond traditional charity into a professional social-service network in areas such as disability, rehabilitation, child welfare, healthcare, vocational training, and sustainable livelihoods?*

I’d especially appreciate historical sources, archival material, or comments from people familiar with Caritas in Vietnam.

Tao không phủ nhận Trung Quốc có thể tự xem mình là xã hội chủ nghĩa, nhưng tao vẫn thấy khó hiểu ở chỗ: nhà nước sở hữu doanh nghiệp đâu có tự động xóa được quan hệ tư bản. Công nhân vẫn đi làm ăn lương, doanh nghiệp vẫn tính lợi nhuận, cạnh tranh, tích lũy vốn và sản xuất hàng hóa. Nếu vậy thì khác biệt cốt lõi nằm ở đâu: ở việc Đảng kiểm soát tư bản, hay ở quyền lực thực sự của người lao động? Các nước tư bản cũng có doanh nghiệp nhà nước và phúc lợi lớn mà đâu vì thế thành xã hội chủ nghĩa. Vậy Trung Quốc là “chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc”, hay thực chất là một dạng tư bản nhà nước do Đảng Cộng sản lãnh đạo?

Việc Hồ Chí Minh mở đầu Tuyên ngôn Độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 bằng tư tưởng từ Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ năm 1776 thoạt nhìn có vẻ nghịch lý nếu nhìn lịch sử từ thời Chiến tranh Việt Nam về ngược quá khứ. Nhưng chính cách nhìn ấy dễ tạo ra một sự đảo ngược niên đại: năm 1945 chưa phải năm 1965. Hoa Kỳ và Việt Minh lúc đó chưa phải hai kẻ thù đứng ở hai phía của một cuộc chiến ý thức hệ. Chiến tranh Lạnh chưa định hình hoàn chỉnh, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới được tuyên bố thành lập, còn ưu tiên tức thời của Hoa Kỳ ở Đông Dương trong những tháng cuối Thế chiến II vẫn là đánh bại Nhật Bản. Bởi vậy, việc Hồ Chí Minh viện dẫn những nguyên lý của Cách mạng Mỹ không phải một nghịch lý khó giải thích, mà nằm khá tự nhiên trong hoàn cảnh quốc tế đặc biệt của năm 1945.

Mối quan hệ giữa Việt Minh và người Mỹ khi ấy là có thật, nhưng cần gọi đúng bản chất của nó. Đây không phải một “liên minh Việt Nam & Hoa Kỳ” theo nghĩa hai chính phủ ký kết với nhau, càng chưa phải Washington công nhận Việt Minh. Đó chủ yếu là sự hợp tác chiến thuật giữa OSS và Việt Minh chống quân Nhật. Charles Fenn thiết lập quan hệ với Hồ Chí Minh và sử dụng mật danh “Lucius”; về sau OSS cử Deer Team tới căn cứ Việt Minh, huấn luyện một số chiến sĩ về vũ khí, vô tuyến và chiến thuật, trong khi Việt Minh cung cấp tình báo về quân Nhật và hỗ trợ cứu phi công Đồng Minh. Hồ Chí Minh vì thế có một khoảng thời gian tiếp xúc trực tiếp và khá thuận lợi với nhân viên tình báo Mỹ.

Điều đáng chú ý hơn là một số sĩ quan OSS, đặc biệt những người trực tiếp làm việc với Việt Minh, đã hình thành thiện cảm nhất định đối với Hồ Chí Minh và phong trào dân tộc Việt Nam. Trong mắt họ, những người này trước hết là lực lượng chống Nhật hữu dụng chứ chưa đơn thuần là bộ phận của một “âm mưu cộng sản thế giới”. Nhưng từ đó suy ra rằng Hoa Kỳ đã quyết định ủng hộ nền độc lập của Hồ Chí Minh thì lại đi quá xa. Một số nhân viên OSS có cảm tình với Việt Minh không đồng nghĩa Bộ Ngoại giao, Nhà Trắng và toàn bộ giới hoạch định chính sách Mỹ có chung quan điểm. Người Mỹ có mặt tại Hà Nội vào thời điểm cách mạng thành công và Archimedes Patti của OSS chứng kiến những biến động năm 1945, nhưng Hoa Kỳ không chính thức công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trên thực tế, Washington chỉ chính thức công nhận một chính quyền Việt Nam vào ngày 7 tháng 2 năm 1950, và đó là Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp.

Chính trong hoàn cảnh ấy, việc Hồ Chí Minh sử dụng Tuyên ngôn Mỹ có nhiều tầng ý nghĩa. Trước hết đó là một lập luận về tính phổ quát: nếu con người có những quyền không thể bị tước đoạt thì, theo bước chuyển lập luận của Hồ Chí Minh, các dân tộc cũng phải có quyền sống, quyền tự do và quyền tự quyết. Ông biến một tuyên bố vốn ra đời từ cuộc đấu tranh của các thuộc địa Bắc Mỹ chống đế quốc Anh thành lý lẽ chống lại chủ nghĩa thực dân ở châu Á. Nói cách khác, Hồ Chí Minh không cần phải trở thành một nhà tự do chủ nghĩa kiểu Jefferson mới có thể sử dụng Jefferson. Ông đang lấy chính ngôn ngữ chính trị mà một cường quốc phương Tây xem là nền tảng đạo lý của mình để yêu cầu cường quốc ấy áp dụng nguyên tắc đó một cách nhất quán đối với các dân tộc thuộc địa. Tuyên ngôn Mỹ năm 1776 thực sự khẳng định rằng các thuộc địa có quyền trở thành những quốc gia “tự do và độc lập”, cắt đứt quan hệ chính trị với chính quốc Anh.

Vì thế, trích dẫn Tuyên ngôn Mỹ đồng thời là một hành động ngoại giao. Hồ Chí Minh có lý do để hy vọng rằng Hoa Kỳ sau chiến tranh có thể đóng vai trò đối trọng với sự trở lại của Pháp. Franklin D. Roosevelt từng rất phê phán hệ thống thuộc địa châu Âu và đã cân nhắc những phương án hậu thuộc địa khác nhau cho Đông Dương. Tuy nhiên, chính sách của Hoa Kỳ chưa bao giờ đơn giản là “Roosevelt đã quyết định trao độc lập cho Việt Nam rồi Truman hủy bỏ”. Trong chính quyền Mỹ tồn tại nhiều quan điểm cạnh tranh; lợi ích của Pháp, vấn đề ổn định châu Âu hậu chiến, quan hệ Đồng Minh và tương lai Đông Nam Á đều tác động đến Washington. Cái chết của Roosevelt tháng 4 năm 1945 làm một tiếng nói chống chủ nghĩa thực dân mạnh mẽ biến mất, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất làm chính sách Mỹ thay đổi.

Hoa Kỳ không đơn giản “phản bội một đồng minh Việt Minh” rồi trao Việt Nam cho Pháp. Trong năm 1945–1946, Washington còn ở trạng thái lưỡng lự, trong khi người Pháp quyết tâm khôi phục quyền lực, Việt Minh quyết tâm bảo vệ nền độc lập vừa giành được và nhiều lực lượng Việt Nam khác cũng cạnh tranh quyền lực. Đồng thời, đối với Hoa Kỳ, nước Pháp không chỉ là một đế quốc thuộc địa ở Đông Dương mà còn là một cường quốc châu Âu có vai trò ngày càng quan trọng trong việc tái thiết Tây Âu và đối phó với Liên Xô. Đông Dương vì vậy dần bị nhìn qua lăng kính của một bàn cờ lớn hơn nhiều.

Từ năm 1947 đến 1950, bàn cờ đó thay đổi dữ dội. Liên Xô củng cố quyền kiểm soát Đông Âu; khủng hoảng Berlin 1948–1949 làm đối đầu Đông–Tây sâu sắc hơn; tháng 10 năm 1949, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời; và đầu năm 1950, Trung Quốc cùng Liên Xô công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Washington sau đó công nhận Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại. Đến tháng 6 năm 1950, Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ. Từ thời điểm này, Đông Dương ngày càng không còn được Washington nhìn chủ yếu như một bài toán “chủ nghĩa thực dân hay độc lập dân tộc”, mà trở thành một bộ phận của chiến lược ngăn chặn sự mở rộng của chủ nghĩa cộng sản tại châu Á. Tài liệu chính thức của Hoa Kỳ năm 1950 nói thẳng đến việc viện trợ kinh tế và quân sự cho các Quốc gia Liên kết Đông Dương và Pháp trong khuôn khổ chống lại điều Washington gọi là sự bành trướng của “chủ nghĩa đế quốc Xô viết”.

Ở chiều ngược lại, cũng không nên biến Hồ Chí Minh năm 1945 thành một người theo chủ nghĩa dân tộc thuần túy tình cờ khoác chiếc áo cộng sản. Ông đã tham gia phong trào cộng sản quốc tế nhiều thập niên trước đó, là một nhà cách mạng Marxist–Leninist đồng thời là một nhà dân tộc chủ nghĩa chống thực dân. Hai đặc điểm ấy không nhất thiết loại trừ nhau. Chính khả năng kết hợp cách mạng xã hội, chủ nghĩa dân tộc và giải phóng thuộc địa là một trong những nguồn sức mạnh chính trị của phong trào do ông lãnh đạo. câu hỏi lịch sử thú vị không phải là “Hồ Chí Minh thực sự là cộng sản hay dân tộc chủ nghĩa?”, mà là trong từng hoàn cảnh, hai yếu tố ấy tương tác và được ưu tiên như thế nào.

Tương tự, hình ảnh Hoa Kỳ như một cường quốc hoàn toàn chống chủ nghĩa thực dân cũng cần được đặt dưới kính hiển vi. Trong lịch sử ngoại giao Mỹ luôn tồn tại một mâu thuẫn đáng chú ý: quốc gia sinh ra từ cuộc nổi dậy chống một đế quốc châu Âu có thể sử dụng ngôn ngữ quyền tự quyết rất mạnh, nhưng đồng thời các lợi ích chiến lược thường khiến Washington hợp tác với những đế quốc hoặc chế độ mà thực tiễn không phù hợp với nguyên tắc ấy. Chính phủ Mỹ năm 1950 xác định mục tiêu là tăng cường Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại và thúc đẩy một dạng độc lập Việt Nam trong Liên hiệp Pháp, chứ không công nhận chính quyền Hồ Chí Minh. ...vấn đề không đơn giản là “Mỹ chống hay ủng hộ chủ nghĩa thực dân”, mà là khi nào nguyên tắc chống thực dân được ưu tiên hơn lợi ích địa chính trị và khi nào thứ tự ấy đảo ngược.

Nhìn theo chiều dài lịch sử, ngày 2 tháng 9 năm 1945 vì thế có một tính chất gần như bi kịch. Một nhà cách mạng cộng sản đứng tại Hà Nội, sử dụng những ngôn từ nổi tiếng nhất của nền cộng hòa Mỹ để tuyên bố quyền độc lập của dân tộc mình, trong lúc những người Mỹ từng hợp tác với lực lượng của ông vẫn còn ở Việt Nam. Chưa đầy năm năm sau, Hoa Kỳ công nhận một chính quyền Việt Nam đối nghịch với ông; rồi viện trợ ngày càng lớn cho cuộc chiến của Pháp; và hai thập niên sau, quân đội Mỹ trực tiếp chiến đấu chống chính nhà nước mà Hồ Chí Minh thành lập. Khoảng cách giữa 1945 và 1965 cho thấy các liên minh và thù địch trong lịch sử không phải kết quả tất yếu của ý thức hệ ngay từ đầu; chúng được tạo ra từng bước bởi chiến tranh, lựa chọn ngoại giao, cấu trúc quyền lực quốc tế và những cơ hội chính trị đã được nắm lấy hoặc bỏ qua.

Chính vì vậy, câu chuyện Việt–Mỹ năm 1945 nên dẫn đến những câu hỏi khó hơn là chỉ hỏi “tại sao Hồ Chí Minh trích Jefferson?”:

1. Việc Hồ Chí Minh viện dẫn Tuyên ngôn Mỹ phản ánh sự ngưỡng mộ thực sự đối với mô hình Hoa Kỳ, hay chủ yếu là một nước cờ ngoại giao nhằm giành sự công nhận quốc tế?

2. Có thực sự tồn tại một “cơ hội bị bỏ lỡ” để Hoa Kỳ và Việt Nam trở thành đối tác sau năm 1945, hay đây là cách nhìn được hình thành sau khi chúng ta đã biết kết quả của Chiến tranh Việt Nam?

3. Nếu Washington công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945, liệu Hồ Chí Minh có thể giữ khoảng cách với Moskva và Bắc Kinh giống Tito ở Nam Tư, hay cấu trúc của phong trào cộng sản Việt Nam khiến điều đó khó xảy ra?

4. Yếu tố nào quan trọng hơn trong việc Mỹ chuyển sang phía Pháp: chủ nghĩa chống cộng, nhu cầu giữ Pháp trong hệ thống an ninh Tây Âu, thắng lợi của Mao Trạch Đông năm 1949 hay Chiến tranh Triều Tiên năm 1950?

5. Nếu Roosevelt sống thêm vài năm, chính sách Đông Dương có thực sự khác căn bản, hay những áp lực địa chính trị của Chiến tranh Lạnh cuối cùng vẫn buộc Hoa Kỳ đi theo con đường gần giống Truman?

6. Nên hiểu Việt Minh trước hết là phong trào giải phóng dân tộc sử dụng chủ nghĩa Marx Lenin, hay là một phong trào cộng sản sử dụng chủ nghĩa dân tộc để huy động quần chúng? Hay chính cách đặt hai phạm trù ấy đối lập với nhau đã sai ngay từ đầu?

7. Tại sao Hoa Kỳ có thể chống chủ nghĩa thực dân Hà Lan tại Indonesia tương đối mạnh nhưng lại ngày càng ủng hộ Pháp trong chiến tranh Đông Dương? Điều đó cho thấy những giới hạn nào của chủ nghĩa chống thực dân Mỹ?

8. Khi Hồ Chí Minh chuyển câu “mọi người sinh ra bình đẳng” thành lập luận rằng “mọi dân tộc đều sinh ra bình đẳng”, ông chỉ mượn Jefferson hay thực chất đang mở rộng triết học quyền tự nhiên của thế kỷ XVIII thành nguyên tắc quyền dân tộc tự quyết của thế kỷ XX?

9. Đến thời điểm nào xung đột Việt–Mỹ trở nên gần như không thể tránh khỏi: 1945 khi Mỹ không công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, 1946 khi chiến tranh Pháp–Việt Minh nổ ra, 1949 khi Trung Quốc trở thành cộng sản, 1950 khi hai khối công nhận hai chính quyền Việt Nam khác nhau, hay chỉ sau Geneva 1954?

10. Quan trọng nhất: lịch sử Việt–Mỹ 1945–1950 là câu chuyện về một cơ hội hòa giải bị đánh mất, hay là câu chuyện về một khoảng thời gian ngắn mà lợi ích hai bên tình cờ giao nhau trước khi những mâu thuẫn cấu trúc sâu hơn xuất hiện?

Chính câu hỏi cuối cùng có lẽ là điểm xuất phát tốt nhất để nghiên cứu. Nếu gọi năm 1945 là một “tình bạn Việt–Mỹ bị phản bội”, ta dễ lãng mạn hóa quá khứ; nếu cho rằng cuộc đối đầu sau này đã được định sẵn chỉ vì Hồ Chí Minh là người cộng sản, ta lại rơi vào thuyết định mệnh lịch sử. Thực tế thú vị hơn nhiều: năm 1945 tồn tại một cửa sổ hợp tác có thật, nhưng cửa sổ ấy hẹp, không đồng nghĩa với một liên minh chiến lược và nhanh chóng bị đóng lại khi vấn đề thuộc địa Việt Nam bị cuốn vào cấu trúc toàn cầu của Chiến tranh Lạnh.